D.H.Kharkongor
Lada ngi la peit thuh bad ngi la bishar thuh bha nginshem, kat shaba ngi phai, ia ka jingkylla. Ki jingkylla kiba katba nang iaid ki sngi bad ki snem. Ki jingkylla ki ban sa nang buh jingeh ia ngi u khunbynriew. Ki jingkylla kiba lam syndon sha ka jinglong khyllah jong ka suinbneng. Ngi la mad bad ngin sa nang iai mad, nangne shakhmat, ia ka jinglong khyllah jong ka suinbneng ha man la ki saw aiom. Ngin hap ban iai ot ia kaba kum kane kaei kaei, kaba ngi u khunbynriew ngi la kum bet pathar.
Mano ban poi pyrkhat ba ha u bnai Lber ngin iamad ia uba kum uto u slap. Ha u bnai Lber ba ha ka jaka jong ka lyer ngi ia mad pynban ia u slap uba khyllah, uba tang ha ka shitaiew u da hap khyllah haduh laisien. U slap uba hap tad hadien jong ka jingrang tyrkhong kaba bun bun bnai. Phewse tang hadien jong u ba bud biang pat de da ka jingshit kyrang jong ka sngi. Ka jinglhop bad ka jingrang tyrkhong ruh kaba da palat liam. Kaba da neh pat ruh tad haduh kane ka taiew kaba dang shu dep.
U Iaiong une sa ban kut noh pynban ka suinbneng kane ka dang khreh sdang ban iong mynsngi mynshai bad kynsan kynsan. Ka jingshit kyrang jong ka sngi, ka jing lhop,ka jingtyrkhong jong ka mariang bad u pum-pum wei ba dang rang ka suinbneng katba ka jingdum bad ka jingkhriat kaba kynsan kynsan pat de tang shu mar ia hap kynsan u slap pyrem uba tang shipor. Ka jinglong khyllah jong ka suinbneng kat haduh ba tang ha ka sngi sngi ngi ioh ban ia mad haduh ar ki aiom, kata, ka pyrem lem bad ka tlang.
Ka jingkhyllah jong ka suinbneng kat haduh ba ki khyllung ki khynnah kin laitna ka jingpang ka jingshitom. Kaba katno tam ynda haba man la ka sngi bad da ki bun bun kynta ki bapli ki hap ban shah, hapdeng ka jingthain ka jinglwait,ym tang ia ka jingshoh tyngeh jong ka sngi kaba khlain hynrei wat ban hap ia ring mynsiem ruh de ia u pumpum. Ha shwa ban kut u Iaiong ba ngiioh ban ia mad khyllah ruh de sa ia u slap uba jem bad uba neh bun kynta. Ka rukom kaba u slap u hap lane ka jingkylla kynsan jong ka suinbneng kaba da isyriem hi thik kum ka lyiur.
Ka ia jong ka Pyrem kan sa kut noh wei ba ka Lyiur kam slem shuh. Ngin ia kynmen ba ngin ioh ia ka Lyiur kaba kum kaba ka dei ban long. Ngin kyrmen namar kata ba kaLyiur kan nym wan kloi than eh lymne wan dier por than eh. Ngin kyrmen ruh de ba kan nym neh tang shibit por lymne ba kan jlan than eh. Ka Lyiur ka dei ka ia ka jong u slap uba neh bun sngi bun miet nalor u lapbah u lapsan uba shipor ba kumta ngim dei ban iasngewphylla ia ki jingjulor, kiba kat shaba ngin phai.Ngim dei ban phylla ia ki khubor jong ka jingjulor, ki jingmynsaw bad wat ka jingduhnoh ia ki mynsiem briew kiba kordor. Ngin phylla lei wei ba ngin hap ban iaiot ia kaei kaba ngi hi ngi la bet.
Namar la ki akor ki jong ngi hi ba ngin sa nang mad ia kaba kham palat liam. Ngin hap ban mad wei ba kam pat kutnoh kane ka jingpynjulor ia ka mei mariang. Kat shaba phai ka khmat lah ban iohi ia ka jingiaipom pathar ia ki dieng ki siej kaba ha ryngkat ryngkat bad ka jingtih, ka jingkhlong bad ka jingpyntwa kaba naphang lin ia ka bapli ka meiramew. Namar ka jingiaipom pathar ia ki dieng ki siej kaba lem bad ka jingthang rnga pathar ba la nang jah rngai noh ki khlaw ki btap kiba rben. Ka jing iai lute ia ki dohjem jong ka meiramew ruh kaba imat kumba kan nym kut shuh. La nang duh noh ki tyllong um bam um dihwei ba ngim suitniew ban iada kyrpang ia ki, kata, da kaba ngim pynneh pynsah bad ngim sumar sukher ia ka sawdong ka sawkun ka jong ki. La ki wahduid ki la nang ring sdot ring swai pynban ki heh kynsan bad ki byrthen khyllah tang shu mar ia hap u slap uba shipor. Ym tang ba u slap uba tang shipor u lah da pynkylla wah-bah wat ia ki wah-duid ruh hynrei u lah da pynlong syndon ia ka jingshlei um kaba shyrkhei. Namar kane ka jingiaipynsynjor noh ia ka meiramew, kaba hadien kaba sloit lyngkhuid ia ka, ba wat u slap uba tang shipor ruh u lah da biang eh ban kit ban pyntwa ia ka khyndew kaba la shongsynjor, ban kit ban rong noh ia ka khyndew bad namar kata ia ka jingjulor kaba shyrkhei.
Nangne shakhmat ym tang ka Sor Shillong ka ban sa nang mad ia ka jingkyrduh umbam umdih kaba shyrkhei. Ym tang ha Sor Shillong (lem bad ki khap Sor ki jong ka) ba yn sa nangshem jingeh ban lah ban pynbiang ia ka umbam ka umdih kaba khuid bad kaba thikna hynrei yn sa nang shem jingeh wat ban lah ban pynbiang ia ka bor ding iliktrik kaba thikna. Uba bun un nym lah bor ban phai khmat lemnoh sa sha kiwei kiwei pat ki bor ha ka jaka jong ka bor ding iliktrik. Kaba katno tam ha kabaiadei bad ka umbam ka umdih. Ngin sa nang mad jingeh sa ha ka liang jong ka jinglah ban lehkhuid leh suba lane ka ‘solid waste management’, khlam da klet noh ruh ia ka ‘liquid waste management’. Nangne shakhmat man la ki wahduid kin sa iasyriem thik kum ka Wah Umkhrah bad ka Umshyrpi. Kat shaba ngin phai ba wat ka jingdheng kali ruh kan sa nang khamjur.
Namar kane ka jinglong khyllah jong ka suinbneng ba la sngew dei ban nym pynlong shuh ia ki ‘Annual School Sports’ ha ka por pyrem. Nangne shakhmat ngin saiai mad ia ki pyrem kiba shit kyrang bad kiba rang tyrkhong ba kumta la sngewdei ba ka Sorkar kan phai khlam lem noh sa sha ki bor phylla jong ka Sngi bad ka Lyer kata, sa sha ka ‘Solar Energy’ bad wat ka ‘Wind Energy’. Namar kane ka jingiaikyrduh um ba la sngewdei ban ia phai khmat kyrpang noh sa sha ka jinglum kyrpang bad ka jingkynshew kyrpang ia ka um slap lane ka ‘Rain Water Harvesting’. Ka um slap ia kaba yn kynshew kyrpang na ka bynta ka jingai um ia ki syntiew bad ki jhur ki jhep, ka jingpynkhuid ia ka leit bar (flushing the toilet), ka saiting saitsem bad ruh na ka bynta ka jingsait pynkhuid ia ki kali.
