Raphael Warjri
Ka shitrhem jong ka lyngwiar sur paidbah lyngba ka seng saiñpyrthei VPP ka dei kaba la pynsuhjer bad pynsyier ïa kiwei kiwei ki seng saiñpyrthei ha jylla naduh ki seng riewlum haduh ki seng heh na dewbah India. Ka purkrang (program) ia khih jong ka VPP hapoh ka jingïalam jong u Bah Ardent Miller Basaiawmoit ka la sdang naduh ka khep hadien ba u la rem ha ka jied lamkhmat sha ka dorbar thawaiñ jylla, palat san snem mynshwa.Lehse ka jingrem jong u Bah Ardent Miller Basaiawmoit ka long kaba bit ba biang na ka bynta ba yn iohlad ban duriap ha kaba seng nongrim halor ka hok jong ki paidbah katkum ba la paw shwa na ka saiñkylla saiñkhieim (revolution/renaissance) ba la maitphang kum u rishotbah. Ñiuma, u Bah Ardent Miller Basaiawmoit u la tur shaphrang ban thwet ki riewtbit kiba kynsai lyngba ka saiñkylla dalakari bad hadien ba la kynshew da ki riewdkhot hula na ka imlang sahlang ba la pynkhreh ban seng artat ïa ka seng saiñpyrthei Voice of the People Party. Ka ktien Saiñkylla Dalakari ka thew ba yn ïakhun ban wanrah ka saiñdur ban kylla noh na kaba ju long lane Saiñkylla (Revolution) bad kata ka saiñkylla ka dei na ka bynta ban ïada ïa la ka Ri (to defend a nation) bad ka jaitbynriew ha kawei ka liang ban ia khun da ki paidbynriew ieit ri (with the compatriot), ha kawei pat ka liang, bad kine artylli ki thup ktien kin kit jingmut kawei ka ktien, Dalakari. Toi, u Bah Ardent Miller Basaiawmoit u la khohñioh ban pyndonkam ia ka ktien Saiñkylla Dalakari, kum ka ktien tynrai Khasi namar ba ym pat sngewhun bad ba dang lmun hi da ka ktien phareng Revolution. Nalor kata ka jingmut jong u Bah Ardent Miller Basaiawmoit ka long ba kata ka kam ka dei ban long da kaba ia khih paidbah khlem kieng atiar pyrshah ia ka sorkar kmie lane ka Non-violent Revolution. Ka jingmut hi ka long kumba la dep pynlong dang shen ia ka rukom iakhih ba u la shahthngan na ka bynta ban pynbeit ia ka Kpaittreikam Thungkam (Reservation Policy) ban myntoi ki paradoh parasnam.Ka dei kata ka jingsngew Khasi ka ba dang shah tehmraw ha ka pyrkhat phareng ba ym lah ban saiñdur ban jer ïa ka sur u paidbah ha kano kano ka rukom bad la mih bluit da ka Voice of the People Party.
Lada ka mynsiem shitrhem ka khluh ia ka jinglong tynrai Khasi, la dei ka por ba ka pyrkhat ruh kan phrang ha jabieng ha janor da ka snap tynrai Khasi. La dier ban pashat jingmut mynta hynrei ha ba dang biang ka por ym shym la kynjoh ktien iano iano. Lada buddien ia ka ba la leit noh hashwa ba ha ka por ba dang jyllei ki phareng hangne ha Ri Khasi, ki rangbah Khasi ha kata ka pot ki la seng ia ka Khasi National Dorbar, ba wat la don ka ktien National, hynrei la ker da ki ktien Khasi. Hynrei mar bud la mih pat sa ka Federation of Khasi States, katta ruh dang biang haba dang synrop ka kyntien Khasi. Ha kawei ka rukom lah ban sngewthuh ba ka jinglong ban shah kie berong ha ka pyrkhat phareng ka jur bha mynshwa namar ba ki paidbah ki dang shah synshar donbor ha ka sorkar Bilat. Jar la katta ka Seng Khasi ha kita ki snem ka la mih pyrthei ban ksan rngiew la ka jaitbynriew salonsar, na ka daw ba la tyllep ka pyrkhat phareng ban iuhroit naphang ia ka snap Khasi. Mynta lei lei la dei ban kyndit bynriew ban kham phngaiñ shuh shuh ka pyrkhat Khasi. Lah ban nam ba ka ktien lyngkut KHNAM ka long kaba sngewbiang ba ka kit jingmut pura Khun Hynñiewtrep National Awakening Movement, namar lah ban kynnoh shikyntien ïa kata ka ktien lyngkut ka ba don jingmut ka ba biang ha ka ktien Khasi bad kaba iadei ruh bad ka saiñ pyrkhat jong ka seng saiñ pyrthei. Phewse kata ruh la shah pynjem rngiew da ki nongseng hi bad mynta lei lei la kum ban swai noh. Hynrei la kumno kumno ka kyrteng ka long kaba shongkhia haduh katta katta. Kumjuh ruh ia ka synjuk ki nongthoh kot Khasi, haba la jer da ka Khasi Authors’ Society, namar ba la suba ba ka tyngkhuh jingeh ruh ha ka Tnat Korbar-Ri Ka Sorkar Kmie (Ministry of Home Affairs) ha kaba ia khun ban pynrung ïaka ktien Khasi ha ka Khyrnit Baphra jong ka Riti Synshar Ka Ri India.Lah ban sngewthuh ba ha dewbah India bad ha ki lyngwiar iktiar sorkar, ka ktien Sahitya Sabha ka la longdoh longsnam bad ka kylla long kawei na ki dieng pyng kiang ïa ka Khasi Authors’ Society. Lehse ym lah shuh ban jer ïa kiwei kiwei lada dei ki seng saiñpyrthei ne seng bhalang ne sengtrei monlade ne kino kino ki jait seng, kumta la shu kdew kat ki ba kham kongsan ha ka imlang sahlang. Namarkata dei ban pyrto ia ka Synjuk Ki Rangbah Shnong, Synjuk Ki Khlieh Nongsynshar Shnong, Synjuk Ki Rangbah Kur, bad khamtam eh ïa ka Seng Biria U Khasi kaba wandur artat da ka ktien lyngkut SBUK da ka ktien Khasi kaba da ia hap artat bad ka kynhun ki tyngshop puron sawangka biria.
La kyrpad lypa ïa kino kino ki seng ki ba shah ktah ne sngew shon ïa kiei kiei ki ba la kdew ha kane ka jynthoh, ba kin ym sngew buhkhoh namar ba ym dei ba la nujor ïa kawei ka kynhun na kawei pat, hynrei ka shu long tang kaba pashat ki symboh pyrkhat ban puson na ka bynta ban kyntiew ia ka imlang sahlang ha baroh ki liang jong ka snap tynrai Khasi. Haba la ainam iaroh bad pyrto ïa kito ki seng ne synjuk ba don da ki ktien Khasi tynrai ba pura, ka long ba ka sngew khiathew shisha bad lada lah ban pynwandur ktien lyngkut na ki dakthoh khmat, katta ka nang snah shuh shuh. Ka tohhoh, ka pyrthuh, ka tynneng, ka thame bad ka tyndep ha ka rong pyrthei ka la dei ban ym hiar raibi shuh ha ka imlang sahlang Khasi, bad katno lei lei ha kita ki synjuk ki ba dei ban khmih, pyrman, phira, sharai bad ïada ïa la ki paidbynriew ba kin ym shah tyllep thala ha ka rongphong na shiliang pud, na shiliang duriaw bad ban nang kiew irat ha ka nongrim jong ka pyrkhat tynrai Khasi.

