Syntan Ne Phloit Myndang Saw U Nar

Katlah katiai la pyrshang ban buh da ki ktien ba kit jingmut thik ha ki ktien phareng katkum ba la kdew ha man la ki kyntien.

Raphael Warjri

Katlah katiai la pyrshang ban buh da ki ktien ba kit jingmut thik ha ki ktien phareng katkum ba la kdew ha man la ki kyntien. Hynrei ym pat lah ban kam ba ki long kiba la biang, ba janai bad paka pura namar ba dang donkam ban jurip da ki riewtbit ha ka saiñktien lyngba ka iktiar ka ba shongnia na ki shlem stadtip bad na ka sorkar. Jar la katta ka long kaba donkam ban dang ïai pynkhreh ïa ki ktien ki ba donkam ha ka imlang shalang bad ha ki shlem hikai shlem pule khnang ban ym sah shrah ka lyngkha jong ka ktien Khasi. Wat lada ym lah ban ïoh da ki ktien ba nylla, hynrei la kumno kumno yn pyrshang da ki ktien ba paka bad ban kynshew ha u sup ban biang pura, khlem da tynneng tohhoh ban shu tngen da kaba kynnoh da ki ktien nongwei. Kumta ki ktien ban dang bteng ki long kumne harum :

Paidbynriew : ka mut ki briew ne kynhun bynriew kum ki paidbah ba long tang shijait bynriew ha ka imlang sahlang. Ka ktien phareng Community- ka kit jingmut ïa kita ki paidbah ha kawei ka kynhun bynriew lane paidbynriew.

Jaitbynriew : ka mut ki bynriew kiba dei kyllum na ka juh ka jait ka khong ha ka pyrthei. Ka ktien phareng Race- ka kit jingmut ia ka kynhun bynriew kiba dei na kajuh ka jait ka khong jong ki paidbah kyllum ha kata ka kynhun ki ba mih na kajuh ka thymmei.

Longbriew manbriew : ka mut ki briew kiba long ba man ha ka imlang sahlang kum ki bynriew salonsar ha pyrthei. Ka ktien phareng Mankind- ka kit jingmut ïa ki briew baroh shityllup ki paidbynriew ha satlak ka pyrthei kiba long ba man tang para bynriew, lait noh na ki mrad ki mreng, ki sim ki doh, ki dohkha dohpnat bad ki khñiang ki ksiah. Kane ka ktien ka thew ruh ïa ka jing-long ban ñiewkor ïa ki para briew ha ka imlang sahlang bad ban kitkhia na ka bynta ka bha ka miat jong ki paidbynriew salonsar ha satlak pyrthei.

Longbynriew manbynriew : ka mut ki briew kiba long ba man ha ka imlang sahlang kum ki bynriew salonsar ha pyrthei. Ka ktien phareng Humankind- ka kit jingmut ïa ka long ka man jong ki bynriew salonsar ha satlak ka pyrthei, lait noh ïa ki mrad ki mreng, ki sim ki doh, ki dohkha dohpnat bad ki khñiang ki ksiah. Kane ka ktien ruh kum ka ktien Mankind ka thew kumjuh ïa ka jingmut ba para briew yn phikir bad kitkhia ïa ka bha ka miat jong ki para bynriew ha ka imlang sahlang salonsar ha satlak pyrthei.

Kumba la ju pynpaw barabor ba kine ki jingpyrshang ki long tang ki jingtyrwa ha ka imlang sahlang ne ha ki shlem hikai shlem pule ban pashat jingmut lang lada dei ban pdiang ne kyntait bad ban ai jingmut da kiwei kiba kham biang bad janai ka rukom kylla ktien na ka ktien phareng. Kumta ka shong ha ki iktiar ba dei ban khmih ïa ka ktien ban jurip bad bishar shwa ban pdiang paidbah na ka bynta bna pyndonkam ha ka kren ka khana, ka thoh ka tar bad ka pule dangle.

Ka jingpyrta ban kynthup ïa ka ktien Khasi ha ka Khyrnit Baphra jong ka Riti Synshar jong ka Ri India ka dang ïai shitrhem mynta ki por bad ka la nang rasong da kaba kynshoit shuh shuh da ki seng bapher bapher bad kaba kren ki kynrem lyndan ha ki rynsan ba kongsan jong ka synshar khadar ha Ri India. Na kata ka daw kane ka jingpyrshang ka long kum ki mawjam sha ka lynti ban synñiang ia ka jingroi jong ka ktien Khasi. Hynrei ka synshar khadar ha jylla ka la pynmih kiei kiei ki ba sohkyrdot ïa ka ktien Khasi namar ba la ïa khleh khawlang bad ki jaitbynriew Garo. Ka ktien Garo bad ka san ka mer jong ka thoh ka tar ha thaiñ Garo ka long ka ba dang shen bad ki la kyndit bynriew tat haduh ba la prat lynti ïa ka ktien Khasi ban kyntiew kyrdan ha ka lyngwiar jong ka thoh ka tar ha Ri India. Ym lah ban len ruh ba lehse ha ki snem ba la leit ki kynrem lyndan Khasi ki syntan lane ka lah ban long ba kim poi pyrkhat ban lumlang bad tehsong kum ki nongthoh kot naduh kita ki snem kiba la leit. Toi, ha ki snem ba sdang jong u Babu Soso Tham, Homiwell Lyngdoh bad Fr H Elias Khariong ka don ka hiran kaba khraw ha ka liang ka thoh ka tar namar ba dei maki kiba la prat lynti ha ka shrah kaba tban da ki raieh raidam suda. Hynrei tang hadien kata la sdang rasong ka thohkot thohsla Khasi, pynban ym don kata ka jingmut ban seng kano kano ka kynhun tat haduh 1978 ba ki rangbah kum u Bah Radhon Sing Lyngdoh, H W Sten, I M Simon bad kiwei kiwei ki la ïa seng ïa ka Khasi Authors’ Society.

Ka ktien Khasi ka la kiew irat palat ïa ka ktien Assamese ruh ha ka liang ka thoh ka tar namar ba ki riewniam shitrhem jong ka Welsh Mission naduh ba la prat lynti da u Thomas Jones ka thoh ka tar ka la shylluit naduh ki snem 1841 ter ter. Shwa ia kata u William Pryse u la thoh kot ha ka ktien Khasi katkum ka ktien shnat na Shella da ki dak Bangla bad hadien la thoh da ki dak Roman tangba ym pat buh ïa ki dak ba thikna na ka bynta ban pule paidbah.La thoh ïa ka kot ‘An Introduction to Khasia Language’ ha u snem 1855 da u Rev William Pryse bad ha u snem 1935 ka la rung ha ka Calcutta University kum ka kot hikai ktien Khasi, hynrei ka ktien Assamese ka dang rung ha u snem 1943 kum ka kot hikai ktien Assamese bad ka ktien Bodo lei lei dang sha jngai bah.