Tura, Lber 03
La shu ap sa tang ïa ka por ha shuwa ba mano-mano kin pynsngew ïa ka jingsngewkhia halor ka jingwan poi be-aiñ u kwai Burma uba la khaïi tuh lyngba ka khappud Bangladesh sha India. Hynrei ka jingshisha ba ka la shim por palat 4 snem ïa kane ban bthei, ka kdew ïa ka kor treikam kaba la kyllan umphniang bha kaba pyntyllun nadien ïa kane ka kam be-aiñ.
Hynrei, u jingtap mynta i kumba u la bthei hadien ki jingujor kiba la wan na kiba bun ki liang halor katei ka bynta kumjuh ka jingïasoi paidbah hapoh ka jingïalam u Myntri Rangbah barim ka Jylla, u Dr. Mukul Sangma halor katei ka mat.
Ha ka 26 tarik Rymphang, ki nongrep na North Garo Hills (NGH) ki la pynpaw ka jingsngewkhia halor katei ka jingkhaïi be-aiñ hadien ba ka la paw shai ba ka jingwan poi be-aiñ jong une u kwai ka la ktah shi kat dei ïa ki haduh ba ïa mynta, kim don ïew shuh ban die ïa u mar jong ki.
Lada hap ngeit ïa ki tyllong khubor, kane ka kam ka la sdang na ki Jylla kiba don ha khappud bad ka khappud Myanmar bad India. Hynrei naba hap ban ïaid lyngba ka Assam, ka jingbuhrieh ïa une u mar heh ka la long ka jingkhuslai.
Ki don ki khubor ba man ka sngi halor ki trok kiba kit ïa u kwai Burma kiba la shah bat ha ki bor pahara ha Assam hadien ka jingwan rung be-aiñ jong ki. Kane, katkum ki tyllong khubor ka lah ban pynlong ïa ka jingïaid lyngba ka lynti thymmai da kaba pyrshang wad na Meghalaya, khamtam na Ri-lum Garo bad katto-katne ki bynta ka Ri-lum Khasi bad Jaiñtia – ki la long ki jaka thymmai.
To khmih kumno kane baroh ka treikam: La buh ïa ki byrni kwai hajan khappud ha ki ïingsah jong katto-katne ki nongshong shnong ha Bangladesh. Haba ka por ka la biang, ïa kine ki byrni la bret sha shiliang India ha kaba la lum ïa ki da ki nongïarap kiba ïoh ïa ka jingsiew kaba T. 500 shi byrni.
Hadien kane, la lum ïa ki ha kajuh ka jaka ha kaba ki kali – kiba shu wai ne long trai da ki nongkhaïi (tuh) ki wan kit ïa kine ki byrni ha shuwa ban pynkit pat ha ki trok heh kiba palat 20 MT. Ïa kine baroh la leh tang ha ka por ba ki shipai BSF bad BGB ki don shawei-shawei hapdeng ka jingshakri khnang ban ym pynsuba sniew ïa ki.
Ka tyllong khubor ka ong ruh ba ka jingkhaïi hapoh ka Jylla ka lah ban sdang na ka jaka khappud ka Baghmara, South Garo Hills (SGH), sa ka Rongara kaba la pynïasoh sa katto-katne sngi hadien. Ka jingkhaïi ka long kaba ïohnong ha kaba ka dor ka lah ban poi haduh T. 1000 shi kilo ha ki ïew ha Assam.
Kawei ka trok ka kit palat 16 MT u mar, bad kawei-kawei ka song ka shong dor palat `50 lak.
“Ka sdang da iwei-ar tylli ki trok kiba la phah, teng-teng ha ki 3 sngi ne ha ka shi taïew katba ki nongkhaïi tuh ki dang wad jingtip halor ki jingeh kiba lah ban mih. Ha ryngkat ka jingkyrshan kaba la wan na katto-katne kiba halor, ka jingkhaïi ka la sdang ban kiew. Baroh ki khyrdop peitngor na ka jaka rung sha ka jaka mih jong ka Jylla la dep pynbeit bad baroh kiba don hapdeng ka jingsiew,” la ong ka tyllong khubor.
Ka tyllong khubor ka la ong ruh ba la ïa kylliang bun bah ka pisa ban pynbiang ïa ka lynti ïaid kaba shngaiñ na bynta ka jingwan poi be-aiñ jong u kwai namar ka jinglong jong ka kam. Haduh katno ka rukom treikam ka long kaba ïaid beit ïaid ryntih, lah ban pyntikna ba wat la ka jingbteng ka jingwan rung u kwai Burma lyngba ka Meghalaya, ym don kawei ruh ka trok kaba la shah bat ha kine ki 4 snem ka jingtreikam.
La kynnoh ruh ba kane ka kam kan ym lah ban tyllun khlem ka jingkyrshan jong ki heh saiñ pyrthei naba khlem ka jingkyrshan jong ki, ïa kane ka kam la lah ban rat dyngkhong ha ka shi sngi. Ba balei ki kynhun seng bapher-bapher kim shym la wan ban pynsangeh ïa kane ka kam, ka dang sah ha ka umdum.
“Baroh ki sngewthuh ïa ka jingma kaba lah ban wan jia ha ki phew bad hajar ngut ki nongrep kwai ka Jylla, katto-katne kiba la aiti lut ban pynleit jingmut ha kane ka kam. Hynrei ki la jied ban kyntait ïa kane. Iwei-ar tylli ki trok, shen ka la long ka kam ba man ka sngi sha ka 20-30 bad don ruh ki sngi ha kaba 50-60 tylli ki trok ki ïaid. Wat la kane ka kam jong ki ka la nang heh, kam don kano-kano ka jingtieng ha ki ban shah kem,” la ong ka tyllong khubor.
Ha ka jingshisha, ha kine ki 4 snem bad palat, ym shym la don kawei ruh ka trok kaba la shah bat ha kano-kano ka khyrdop peitngor wat la u mar uba wan poi u dei uba na Burma khlem ki kot ki sla ba biang. Ki khyrdop ka tnad Transport bad DMR ki khapbrib khmat shiliang katba ki thanat kim don bor ban pynsangeh ïa ki.
“Mutdur, ha kawei ka miet, ngi la lap 15 tylli ki trok kiba kit kwai be-aiñ na Burma kiba la pynïeng hajan kawei ka thanat, ha NGH la kumba ki ïoh jingïada na ka kynhun pulit hangne. Ym don mano-mano ba nud ktah ïa ki namar ki wan ryngkat ka jingkyrkhu na kiba halor. Ha kawei ka sngi, kawei na kine ki kali ka la aksiden ha ka por mynmiet bad u kwai be-aiñ uba la pynkit u la khuid tang hapdeng katto-katne kynta ha shuwa ban lap mano-mano. Haduh kane ka jingïaid beit ïaid ryntih ka rukom treikam,” la ong uwei u nongtrei mon sngewbha u bym kwah pynpaw kyrteng.
Na ka liang u nongïalam ka Achik Youth Council, u Maxbirth Momin u la pynsngew ïa kane ka mat sha ki bor distrik lyngba ka jingujor ha u bnai Kyllalyngkot mynta u snem, hynrei lait na ka jingtohkit kaba malu-mala, ka jinglong-jingman ka la neh kumjuh – ym shym la lap eiei.
Katba ka jingrung sha India lyngba ka South Garo Hills (SGH) ka la hiar shi kat dei, ha kine ki khyndiat bnai ba la dep, ka Shallang ha West Khasi Hills (WKH) ka don da kawei pat ka khana ha ryngkat ka rukom ha ka leit ka wan.
La bteng ban khaïi be-aiñ ïa u kwai na ki khappud ka SWKH ha shuwa ban wanrah bad pynlang ha Shallang. Nangne, la bteng pat ban pynkit lyngba ka lynti Dainadubi sha Assam.
Kumba ka long, kiba bun na ki kynhun khaïi be-aiñ ba don bynta ban thied ki dei na ka Goalpara distrik bad nangne la phah pat ïa u mar sha kiwei-kiwei ki bynta jong ka ri. Kawei ka tyllong khubor ka la pynithuh ïa ka jaka ba la tip kum ka Krishnai bad ki shnong – Matia bad Simlitala kiba long ki jaka pdeng jong ka jingtreikam bad ka jingpynlang.
