Raphael Warjri
Kaba lyngngoh ka long ba ka Asom Sahitya Sabha la seng naduh u snem 1917 bad ka Bodo Sahitya Sabha la seng ha u snem 1952, katba ka Khasi Authors’ Society la seng haduh u snem 1978. Katba lah ban sngewthuh ka long ba ki paidbynriew Khasi ki la shah iuhroit haduh katta katta, nyngkong ha ki phareng, nangta ha ki dkhar Bangali, nangta ha ki dkhar Assamese namar ba jia ryngkhat ba la buh ïa ka nongbah ha Shillong ban korbar ïa ka jylla bah Assam kaba kot shaduh Sylhet ha shwa ban ioh laitluid ha u snem 1947. Kaba shah jied ka nongbah Shillong ka don la ki jong ki rukom ba ioh bad duh jingmyntoi ïa ka imlang sahlang bad ïa ki paidbynriew Khasi ha ka imlang sahlang. Ka jingdon jong ki shlem korbar kam sorkar bad kiwei kiwei ki kynhun korbar kam kynthup ruh ïa ka khaïi pateng, ka pule dangle, ka sumar sukher, ka kamai kajih ka la pynsuk ïa ki paidbah na Ri Khasi ban ioh myntoi, hynrei ha kajuh ka por ka wanrah pat ïa ka jingtyllep kiwei kiwei ki jaitbynriew ban ïaknieh ïa ki bhah kiba dei ki hok jong ki paidbynriew Khasi. Kumta kiba ioh myntoi ki dei kiba mad lyngba ka jingnang jingtbit shimet kiba long tang katto katne, katba kiwei kiwei ki jaitbynriew ki la ioh myntoi ym tang na ka jingtbit hynrei wat kaba kyrshan lem ki paradoh parasnam na la ki jaitbynriew lajong. Ka la jia kumta ruh namar ba ki kher rangbah bad ki kynrem lyndan ha kita ki shlem korbar kam ki dei kiba la jyllei da ki jaitbynriew ba na sha bar, bad ki trai-ri trai-muluk ki dang palat. Kumta ka la ktah jubor ïa ki hok ioh myntoi ha ka liang ka kami kajih, ka khaiï pateng, ka pule dangle, ka lad sumar sukher bad kiwei kiwei ki lad ioh myntoi.
Lada khmih wat haduh mynta mynne, ki kam ba kongsan ha ki shlem treikam bapher bapher la jyllei da ki dkhar, khamtam ki khar Bangali bad khar Assamese kiba la shong shnong ha nongbah Shillong pateng la pateng. Ha kajuh ka rukom ka la jia ïa kiwei kiwei ki bynta jong ki lad ban kyntiew ïa ka imlang sahlang. Khlem da khmih jngai, la shem ba ka khaiï pateng la tyllep da ki dkhar Marwari, Sindhi, Punjabi bad kiwei kiwei, ha ka kamai kajih lyngba ki shlem treikam sorkar jylla ne sorkar kmie la jyllei da ki dkhar Bangali, Assamese, Nepali, Bihari, bad kiwei kiwei, bad kaba tyngkreiñ eh ka dei ïa ka khyndew ha Ri Khasi ba la kurup naphang da ki dkhar Bangali, Assamese, Marwari bad kiwei kiwei. Ki don lei lei ki dong ha nongbah Shillong kiba haduh mynta mynne ki dang jer da ki ktien dkhar kynthup bad khariong bad kharlieh, kum ka Bishnupur, Motinagar, Bhagyakul, Bijni, Kench’s Trace, Lachumiere, Paltan Bazar, Garikhana, Jhalupara, Barapathar, Lama Villa bad kumta ter ter. Donbok da ka jingïakhun ba radbah jong ki samla Khasi lynba ki sengbhalang, khamtam ka KSU ba ka shnong Nongmynsong kaba la jan shah tyllep ha ki khar Nepali kat haduh ba ki la jer da ka Lalchand Basti, hynrei mynta la phai biang sha ka kyrteng tynrai kumjuh ruh shibynta na ka Garikhana la phiah ban jer thymmai da ka Lumdiengjri, Happy Valley sha ka Them Basuk, hynrei ka ba phylla ka dong Khasi kum ka Sunny Hill ka dang ïaineh hi da ka ktien phareng.
Ka shohbieit phareng ka dang sah khyrdong bad suhkhlieh ha janor haduh kine ki sngi bad katba dang rasong ki snap phareng ha ka imlang sahlang katta kan dang ïaineh bad ka long kaba jwat ban dkhat. Ki artylli ki kynroh radbah jong ki snap phareng ba ym lah shuh ban weng na ka janor ki paidbynriew Khasi ka dei ka pule dangle bad ka balang Khristan, hynrei lada don ka mon bad kyndit bynbriew ban pynbeit, ka dang don ka lynti ban peitmat noh. Ha ka jingshisha kam pher lada pule ne shah hikai katkum ka juk mynta ha kano kano ka liang jong ka stadtip lada ki briew shimet ki lah ban peitngor ban ym shah tyllep ha ka pyrkhat sepngi. Kumjuh ruh kam pher lada bud ïa ki jinghikai jong ki balang Khristan, lada ki briew shimet ki peitngor ban ym tyndep ha ka pyrkhat sepngi. Ha kane ka spah snem ba arphew ki la don byllai ki jingkylla ha ki shlem hikai bad ki shlem riewniam jong ki balang Khristan kiba la tipbriew ban ñiewkor ia ka tynrai jong ka riti dustur Khasi ha baroh ki liang. Kumta suki suki ki jingkylla kin dang lam sha ka jingkyrmen ïa ka imlang sahlang, lada ki pateng bynriew ha ka lawei ki lah ban ngam sha la ka nongrim tynrai bad ban kiew irat katkum ka jingdawa jong ka juk.
Ha ka juk synshar ka sorkar Bilat la phngian ha ka janor jong ki paidbynriew Khasi ba kiei kiei ki khanatang bad saiñpyrkhat tynrai Khasi ki dei ki khana riewkhlaw ba dang dum bad ba ym pat mad ïa ka shaipyrthei.Kane ka rukom pyrkhat la phrung lyng-ba ka pule dangle bad lyngba ka kam ïalap niam ka balang Khristan. Mynha kata ka juk ki phareng ki kheiñ ba ki khanatang bad riti dustur Khasi ki dei ki rukom jong ki riewkhlaw ba dang dum bad kim pyrwa hi ruh ban pule bad ngam ha ka saiñpyrkhat tynrai. Na ka daw ba ha ka synshar ruh la shu thombor, kumta ha ka pule dangle bad ha ka jingngeit ruh la phngian jubor ha ka janor briew khamtam ha kata ka por ba ki dang kyndit tyngeh ban shah synshar ha ki nongwei. Hadien da ki spah snem ba la laitluid na kaba shah synshar tehmraw ha ki phareng, la wan tuid pat da ki pateng bynriew na kajuh ka Hima Bilat bad na kylleng ki Ri sepngi ban wan wad bniah bad tih sani shaphang kiei kiei kiba rim jong ka riti dustur riewlum ha kylleng ka thaiñ.