Raphael Warjri
Lada ym lah ban tip janai ïa ka jingngeit lada dei ka niam Khristan, Hindu ne Muslim ne kino kino kiwei pat ki jait niam, ka kham biang ban tip la ka tynrai Khasi lajong, khlem da bud ïa ka niam. Ka jingshisha ka long kumta hi haba bishar ïa ka imlang sahlang. Ki paidbynriew ki lah ban dei ki ba long niam Khristan ne Hindu ne Muslim, hynrei ki snap Khasi tynrai ym lah ban pyndam, lada ki pyrshang katno katno ruh. Ka niam Khristan ka shylluit na Ri Israel bad ka saphriang sha ki Ri Europe bad Amerika, bad nangta ka saphret kylleng pyrthei ha la ki lama lajong ki ba kawei ka balang ka iapher na kawei pat bad baroh ki pynksan ïa ka lajong. Ka niam Muslim ruh ka shylluit na Isreal bad ka sa-phriang ha Ri Arab, bad ka sa saphret kylleng ka pyrthei khamtam ha Ri India bad kiwei kiwei ki Ri ha ka thaiñ shathie lammihngi jong ka dewbah Asia.Ka niam Hindu ka shylluit ha dewbah India bad ka la ïaineh bad ïengskhem ha dewbah India, wat la ka la saphriang ruh sha ki bynta ba shathie lammihngi jong ka dewbah Asia bad mynta ka la sdang ban parpaiñ wat sha ki Ri sep-ngi. Ki niam Sikh bad Jain ki ïaineh tang ha dewbah India bad lada ki don sha kylleng ka pyrthei hynrei ki dei hi na ki paidbynriew ba na dewbah India. Ka niam Khasi ka dei ka ba ym lah ban pynphriang sha kiwei ki jaitbynriew bad ka ïaineh tang ha la ki paradoh para-snam bad hadien ka la kylla long la kum ka nongkynti jong ka Seng Khasi, bad ha kane ka rukom ka la khim ka saiñpyrkhat ha ka jingpyrshang ban ri kyndong da ka ba kyndiah na kiwei kiwei ki paradoh parasnam ba la kylla niam bad ban tyllep halor ki paradoh parasnam na ki thaiñ nongkyndong.
Ki don ki rangbah Khasi na la ka niam tynrai ki ba bynñiaw ïa ka Seng Khasi kaba pyrshang ban pyntian ka rukom na kiwei ki thaiñ kiba ym iadei bad ki katto katne ki thaiñ sha nongkyndong. Kane ka la paw tyng-kreiñ ha ki snem ba la leit ba ka pyrkhat na sor Shillong ka ïapher ha kiwei kiwei ki thaiñ, kat haduh ba la pait pnat syndon da ka Seiñraij ha thaiñ Pnar na Jaiñtia Hills. Ym tang katta, wat hapoh sor Shillong ki paradoh parasnam ba dei ka shnong trai na thaiñ Pnar, ki seng da ka Seiñ Jaintia. Kine baroh ki la jia namar ba ki kynrem lyndan jong ka Seng Khasi Kmie ki rah skong ïa ka seng kmie na Shillong khlem da suitñiew ïa kiwei ki thaiñ khamtam sha nongkyndong. Katto katne ki rangbah Khasi na la ka niam tynrai ki ba kynthoh ruh ba ka jingtip ïa ka tynrai jong ka niam Khasi ka don ha la ki snap kyrpang jong ki kur bad ki shnong kiba ym ïadei bad kiei kiei kiba long ba man ha nongbah Shillong. Shwa ba ka nongbah Shillong kan long ka nongbah jong ka jylla ka dei ka bynta jong ka Hima Mylliem bad jong ka Hima Shyllong mynnor bad ki niam ki rukom ki dei katkum ka dustur riti jong ka Hima Shyllong, ki ba lah ban ïapher bad ki niam ki rukom ha Raij Raliang, ha Raij Khatarshnong, ha Raij Nonglyngdoh bad kumta ter ter, khlem da phnieng sha Lamin Sohkha Nongjri Sohbar lane sha Lyngam sha Bhoi Marngar bad kumta ter ter. Ñiuma, ka thymmei ka dei kajuh, hynrei ka rukom niam ka ïapher ha la ki thaiñ.
Katkum ba la tip pateng, la seng ïa ka Seng Khasi da kita ki khathynriew ngut ki rangbah ha u snem 1899 ban ïada ïa ki riti dustur tynrai Khasi,khnang ban ïakhun pyrshah ïa ka sorkar Bilat ka ba pyrshang ban iuhroit, leh bym suitñiew bad ban ñiewbeiñ bad pynbudnam ïa ki riti dustur tynrai Khasi. Ha kajuh ka por la pyrshang pat ban pynkiew skong ïa ka rukom jong ki phareng kaba la paw tyngkreiñ ha ka imlang sahlang ha kita ki por. Ka nongrim jong ka Seng Khasi ha kita ki por ka dei ban neh kum ka seng bhalang ban ïada la ka riti dustur tynrai, hynrei namar ba bunsien ki riti dustur tynrai ki snoh bad synrop ryngkat bad ka niam, kumta ym lah ban kiar na ka jingshisha ba donkam ban pynksan ïa la ka niam tynrai, khamtam ha ba ki paradoh parasnam ki la shah khring ban kylla niam Khristan. Ha kane ka rukom ka Seng Khasi ka la kylla long ka seng kaba kham shim khia ban pynneh pynsah ïa ka niam ka rukom bad syntan pat ha ka liang ban ïada ia ki riti dustur ha kiba bun ki liang. Ka la jia kumta namar ba ka shaipyrthei jong ka juk mynta ba la wanlam da ki phareng ka la pynshohbieit ïa ki paidbah kiba kloi ban tynneng ïa ka rongphong wat ha ki bynta jong ka riti dustur.
Kumta ka la ktah jur ïa ka jaitbynriew baroh kawei namar la phiah bad pharia ha ka liang ka niam, ha ka liang ki thaiñ bad ki shnong, bad kaba kham shyrkhei ka dei ba la hiardor ka jinglong haba shim kyllum ka ju paw barabor ba ki nongsor ki marmlien ban thombor ïa ki nongkyndong. Ha ka liang jong ki nongïalam seng bunsien ki long kiba ïar jingmut bad ki kdup salonsar ïa la ki paradoh parasnam ha la ka niam tynrai, hynrei don pat kiba khohñioh ïa ki paradoh parasnam kiba la hiar pateng lyngba ka longïing longsem na ki balang Khristan. Kaba paw saitmet pat ka long ba napdeng ki ba dang bat la ka niam tynrai kiba kham tip bniah bad tip janai ïa ki ba bun ki bynta jong ka riti dustur bad ka niam ka rukom ki dei kiba na nongkyndong ha kiba bun ki liang. Nalor kata ka ba kham saitmet shuh shuh ka long ba ki jnit ki jnat jong ka riti dustur tynrai bad ka niam ruh ki long ki ba la kham khluh ban pynneh pynsah, ban kyntiew lyngba kino kino ki rukom, khamtam ha kaba lum ha ka thoh ka tar ki dei ki riewtbit kiba na ki balang Khristan lada dei na paradoh para-snam ne ki mynder ki nongwei.
