Ki Erkylla Saiñpyrkhat Tynrai

Kumta ka paw ba ki hima Khasi ki khlem ïatylli lang ban ïakhun ïa ki phareng namar ki don ki hima Khasi kiba ïashah sha ka sorkar Bilat pyrshah ïa la ki paradoh parasnam.

Raphael Warjri

Ha ka thaiñ shatei lammihngi ka Ri India, u kynrem ba radbah eh dei u sahep Verrier Elwin uba la shongkha ruh ïa ka kynthei riewlum na India bad pynphuh pynphieng ïa ki riti dustur tynrai ki riewlum ha ka thaiñ shatei lammihngi jong ka Ri India. Ha Ri Khasi pat la tip pateng ba u sahep P R T Gurdon uba long u kher rangbah jong ka sorkar Assam ha kita ki por, u la thoh bniah shaphang ki Khasi ha ka kot ba la tip kum ka ‘The Khasis’. Shirukom, ka long arsap ka rukom leh jong ki phareng ha kata ka por ba ki dang synshar ïa ka Ri Khasi, namar ki la tip lypa ïa ka jingkordor jong ki snap tynrai jong ki riewlum. Hynrei ki jied ban phrung da ka pyrkhat nongwei lajong ha ka janor jong ki paidbah Khasi bad baroh baroh ki la shoh tyndep bad thame ym tang ha ka rukom pynïaid ïa ka pule dangle, hynrei ha ka jingngeit ruh. Tang kumba antad shiphew snem ba ki phareng ki la thombor ïa ki paidbynriew Khasi, ba la mih ki soh nyngkong jong ka jingngeit niam Khristan. Ha ka liang jong ka pule dangle pat ki phareng ki la plie ïa ki shlem hikai na ka bynta ki paidbah Khasi tang kat ban sule ki kam jong ka sorkar Bilat, ym da dei eh ba ki ailad ban kiew shaphrang ha ka thoh ka tar ka pule dangle. Wat ka ba pynbha ïa ki jaka puta, ba tei ki ïing ki sem ki paki dulan bad kiwei kiwei ki lad ban kyntiew ïa ka suk ka saiñ ha ka imlang sahlang, ka dei tang ba kin biang shwa ïa lade, khlem pyrkhat na ka bynta ki paidbah. Kumta kiei kiei baroh ki long arsap na ka liang jong ki phareng ban kam ba ki la lehbha ïa ka imlang sahlang Khasi. Ka juk mynta ka dei ban sngewthuh ïa kane khnang ban lah ban ngam ha la ka tynrai long bynriew lajong ka ba khlem pat khleh khawlang ne khun ranab sha ka pyrkhat phareng, ka pyrkhat nongwei.

Kaba ki phareng ki la iohlad ban synshar suk mynsiem ka dei hadien ba la kut ka thma Khasi pyrshah ïa u Tirot Sing Syiem, Bor Manik Syiem bad Sngap Sing Syiem bad kiwei kiwei ki hima Khasi ha kylleng ka thaiñ. Ha kata ka por ka sorkar Bilat ka la bat lakam lypa ïa ka Hima Shyllong bad la dep phiah ruh sha ka Hima Khyrim bad Hima Mylliem, kumjuh ruh ïa ka Hima Sohra bad katto katne kiwei pat. Kumta ka paw ba ki hima Khasi ki khlem ïatylli lang ban ïakhun ïa ki phareng namar ki don ki hima Khasi kiba ïashah sha ka sorkar Bilat pyrshah ïa la ki paradoh parasnam. Tangba kata ka lah ban long da kaba ym banse namar ba la shah kdong ha ki phareng. Jar la katta ka jingïaleh jong ka Hima Khatsawphra, Hima Shyllong bad Hima Maharam ka dei kaba la pynsyrtok ïa ki phareng ha ban da suwan, haduh ba ki la kput syndon ïa u Syiem Tirot Sing bad Syiem Bor Manik. Ka juk mynta ka dei ban puson jylliew halor ka jingjia ba kine arngut ki syiem bakhraw ki la shu jah rngai khlem tip shano ki jah rngai. Ha kawei ka liang ki phareng ki la pharep lamler ïa ki paid Khasi ha kita ki por ban pynïamrem ïa ka imlang sahlang laiphewjait. Ynda la synshar pura ka sorkar Bilat la don arjait ki phareng kiba synrop ha ka imlang shalang, kawei ka kynhun synshar ka dei ki paidbynriew na Bilat kiba thombor ïa ki Khasi bad kawei ka kynhun dei na Wales kiba wan trei shitrhem ban ïalap ïa ka balang Khristan, bad kiba sngewlem ïa ki paid Khasi.

Ha kaba ïadei bad ka erkylla jong ka pyrkhat Khasi la dei ban jurip bniah ïa kiei kiei kiba la jia ha ka por ba synshar ka sorkar Bilat.  Tang kawei ka jingshisha kaba ym lah ban len ka long ba kine ki arjait ki phareng ki don ka thong ka ba kyllum ban pynkylla ïa ki Khasi na kaba ki ju don ha la ka tynrai lajong bad ban khring noh sha lade ha ki liang baroh. Kaba shyrkhei ka long ba kata ka erkylla ka long artat ban pdiang noh ïa kaba wanrah ki phareng bad ban kyntait noh ïa ka tynrai lajong bad kaba kham sngew diaw ka long ba baroh arjait kita ki phareng ki beiñ bad iuhroit shisyndon ïa ki riti dustur tynrai ha kita ki por. Ka jinghikai ïa ka pule dangle ka long ban tip ban nang ïa ka ktien phareng bad ban bud ïa ki rukom jong ki phareng, kata ruh tang kat ban sule kam ïa ka sorkar ha ka synshar khadar. Ka jinghikai ïa ka niam Khristan ruh ka long ban tip bad ban nang ïa ka kotbah Khristan, ka Bible bad ban kyntait noh ïa la ka tynrai lajong. Kine baroh ar ki jinghikai ki wan artat da kaba plie lad ïa kito ki paidbah Khasi ki ba kloi ban bud bad khanglad ïa kito kiba pyrkhing bad ïaineh ha la ka tynrai lajong. Na kata ka daw ba ym bare tang da ki phew snem kiba pyrshah ïa ki jinghikai niam ki balang Khristan ki mad ïa ka kyrdit ka sangpap ha kiwei kiwei ki bynta jong ka imlang sahlang. Napdeng kito kiba bat skhem la ka tynrai ki duh lad lane ki kynduh diengpyngkiang ha ka pule dangle ne ha ka sumar sukher ne ha kano kano ka bynta ban kyntiew ïa ki paidbah lada ki khohñioh ban kylla Khristan. Kane ka rukom pynduh lad ka dei tang na ka liang ki phareng ba synshar, hynrei ki riewblei shitrhem balang Khristan kim tuklar namar ba ka thong jong ki ka dei tang ban kylla niam da ka jingthmu ba ki kam ban pynim ïa ki mynsiem da ka ba pdiang ïa u Jisu kum u nongpynim.