Raphael Warjri
Na kata ka lympung la mih bad rasong ka niam Hindu. Ha kajuh ka rukom la don na ka dewbah Hindustan hi uwei pat u riewblei ba tip kum u Gautama Buddha u ba ïa tyngkhuh la ka jong ka rukom ha kaba ïadei bad ka imlang sahlang ba ka bynta ban pynim bad pynbha ïa ki paidbynriew salonsar. Ki paid nongbud bad riewngeit ha u Buddha ki la pynmih sa ka niam Buddhist na ka bynta ka juh ka jingthmu ban pynbha ïa ka longbriew manbriew. Ha dewbah India mynnor la don ruh sa u Guru Nanak ba seng ïa ka niam Sikhism bad u Mahavira u ba seng ïa ka niam Jainism na ka bynta kajuh ka jingthmu ban pynbha ïa ka longbriew manbriew, hynrei ki don la ka rukom pyrkhat kaba ïapher kawei na kawei pat.
Baroh kine ki niam ki don la ka saiñpyrkhat ka ba ïapher kawei na kawei, tangba lah ban sngewthuh ba ki khie im na dewbah India. Kumta ka kdew ba ki don kiei kiei kiba lymbiang ha ka niam Hindu ba u Guru Nanak bad Mahavira ki kheiñ kyrpang ïa la ka niam ban pynksan ïa ka lajong. Ha ka liang ka niam Buddhist pat ka la seilung, khieim bad rasong shabar na ka dewbah India ha ki thaiñ khappud jong ka Ri China, Myanmar bad kiwei kiwei ki Ri ha ki thaiñ shathie lammihngi jong ka dewbah Asia. Ha kane ka rukom ki don byllai ki niam ba la mih ha kylleng ka pyrthei na kajuh ka jingthmu ban pynbha ïa ka longbriew manbriew, kynthup ruh ïa ka niam Khristan kaba la heh tam na baroh ki jingngeit niam ha pyrthei. Ha kaba ïadei bad ka imlang sahlang Khasi ym da donkam ban jer ïa kiwei kiwei ki niam ba la kynrei sha kiwei kiwei ki bynta jong ka pyrthei. Kumta yn ia tai tang shaphang kita ki niam kiba jyllei ha Ri Khasi kaba kynthup ïa ka niam Khristan, Muslim, Hindu bad kito kiba dei ban ïatai, khamtam eh ka naim tynrai Khasi. Haba kdew ba ka niam Khristan ka long ka niam kaba khraw tam na baroh ki jait niam, ym don nongrim ban sngew khyllew namar ba ki bun ki balang ki ba la pharia da ki phew hajar tylli ha kylleng ka pyrthei.
Napdeng baroh ki balang Khristan ka Balang Katholik ka dei kaba khraw tam ha pyrthei, hynrei ha Ri Khasi ka kham palat ka Balang Presbyterian, bad ka dei kaba la poi nyngkong eh ha Ri Khasi. Ha ka jingshisha ka Balang Baptist bad Balang Church of North India ba tip paidbah kum ka All Saints ki la poi ha kijuh ki por tangba ka khlem suhthied than ha Ri Khasi bad ka kham kynrei sha kiwei kiwei ki jylla jong ka thaiñ shatei lammihngi.Lait na ka Balang Presbyterian, Balang All Saints bad Balang Baptist, ka Balang Katholik ka la poi hadien sanphew snem bad nangta sa bud sa kiwei kiwei ki balang. Ka jinglyngkar jong ki balang Khristan ka long kaba la palat liam ba tang hangne ha Ri Khasi ruh ka la pait la pra ha ban da lko hi pom. Ka Balang u Blei ba la seng da u Wolley Mohon Roy ka la pait na ka balang Presbyterian hapoh ka jingïalam jong u Rev. J J M Nichols Roy, bad ka la nang pait shuh shuh sha ka Balang U Blei Eclessia. Nangta ka don sa ka Balang U Khrist bad kiwei kiwei kiba la pharia ha kylleng ka nongbah Shillong. Ha kane ka rukom ki don kiba la seng sha kiwei ki bynta jong ka pyrthei bad wan pyniar hangne ha jylla kum ki balang Jehovah, Seventh Day, Pentecostal bad byllai kiwei kiwei ba ym lah ñiewtang shuh.Manla ki balang Khristan kiba pait ki pynpaw la ka nongrim lajong kaba pher kawei na kawei bad dei kita ki nongrim kiba la mih ka pait ka pra ym tang ha Ri Khasi hynrei ha satlak pyrthei. Kumta lada dei ban khate ïa kine ki balang bapher bapher kiba la saphriang kylleng ka pyrthei namar ba kim ju ïa khleh lang ha ka kam mane blei bad kam korbar ïa la ka kynhun balang. Lehse tang ka balang Katholik kaba skhem ki aiñ niam ha kaba la phiah tang ïa kawei ka kynhun synrop lang ba la tip kum ki balang Protestant bad ka balang Church of England ba la tip ha Ri Khasi kum ka balang All Saints ba la seng da u Syiem Henry VIII jong ka Hima Bilat.
Kaba pharia na kine kiwei kiwei ki balang Protestant ka long kaba la palat liam haduh ba la long pynban kum ka ïakob ban pynksan ïa ka lajong kaba da ki phew hajar tylli ha pyrthei baroh kawei. Kumta lada khate ïa kine bad lada shim ïa ka balang katholik kum ka ba khraw tam ha pyrthei napdeng ki balang Khristan baroh, ka dang kham bun paid ka niam Muslim. Hynrei ka niam Muslim ruh kumjuh ka don arliang ki ba iakhing kawei na kawei ba la tip kum ki Sunny bad ki Shia. Lada bishar sani lah ban shem ba dei tang ka niam Hindu kaba tehsong shitylli ha baroh kawei ka Ri India bad haba ka don sha kiwei ki thaiñ jong ka dewbah Asia bad wat sha shiliang duriaw, ka tylli lang kawei kum ka niam Hindu na Ri India. Wat lada ki don da ki phew hajar tylli ki blei, haduh ba kawei ka thaiñ ka kham khluh ha ka blei Durga, ha kawei pat kham khluh ha u blei Ganesh bad sa hawei pat ha u blei Shiva bad kumta ter ter, hynrei kum ka kynhun niam la tehsong hi mlon shitylli tang kawei. Hynrei ka niam Hindu ruh kam lah lait na ka rongphong jong ka tynneng ïa ka pyrthei Ri sepngi bad lehse kawei na kita ka dei kata ka International Society for Krishna Consciousness (ISKON).
