Raphael Warjri
Ka niam Buddhist ka kham long jar jar bad ym da kynrei than ha Ri Khasi, kumta ym da phoida than ban ïatai ha kata ka liang. Kawei ka jingthmu ba bha jong kine ki niam baroh bad jong baroh ki balang Khristan ka long ban pynbha ïa ki briew ha la ka jingim shimet bad ha ka imlang sahlang kum ka kynhun niam, lada dei na kano kano ka niam ruh. Baroh ki niam bad ki balang Khristan ki pynkhie rasong ïa ka Hok bad ki pynksan ruh ïa kata kum ka snap riewblei na kano kano ka niam, bad baroh kita ki niam bad ki balang Khristan ki hikai ban pynrem ïa ka pap bad kyndiah na ka pop. Ha Ri Khasi ka don sa ka niam Unitarian ba la seng da u Hajom Kissor Singh kaba hikai shaphang ka balong shitylli kawei ha satlak ka pyrthei, hynrei ka dang dei hi kawei pat ka jylli mane blei ka ba rit paid bad pynksan la ka daw bad ka nongrim kaba khlem lah ban poi sha ka thong. Ka long kumjuh ruh ïa ka Balang Katholik ka ba hikai bad pynksan ban long salonsar ha satlak ka pyrthei, hynrei ym lah ban teh lakam ïa kaba saphriang ki balang Khristan kum ki mangkariang ha sla pyrthei.
Haba phai pat sha ka niam tynrai Khasi ka don la ka nongrim lajong ba ki paidbah ba bun ba lang kim lah peiphang bad ki buddien tang kat kaba la ioh jinghikai na ki longshwa manshwa pateng la pateng bad khatduh khatwai la kylla long kum ka kynhun kyrpang ba bat lakam da ka Seng Khasi. Hynrei ha ka niam tynrai ka don da kawei pat ka rukom pharia bad kaba ki riew-niam bad riewngeit ki pynksan da la ka thaiñ kumba long ha ka saiñpyrthei. Haba ieng rasong ka Seng Khasi naduh ki snem ba sdang 1897, hynrei ynda la phiah ïa ka raijbah (district) Khasi bad Jaiñtia, ka la don ka syrwet pher jingmut hapdeng kine artylli ki raijbah bad la mih pli ka Seiñraij ha thaiñ Pnar ba tip kum ka Jaiñtia. Hynrei wat lada ki ïapher jingmut ha ka rukom synshar bad korbar ïa ki kam pynïaid niam, hynrei ha ka leh-niam pat ki tehsong shitylli kum ka niam tynrai. Ka kynhun kaba la tehsong ïa kine ki artylli ke seng niam ka dei ka Seng Khih Lang kaba long kum ka kynhun trei shitrhem na ka bynta ban pynkhie im bad kyntiew ïa ka snap jong ka niam tynrai. Ka jinglong salonsar ha ka jingngeit niam lah ban sakhi na kawei pat ka kynhun ba la tip kum ka Seng Bah Ki Nongshat Nongkheiñ. Kane ka seng ka long kaba jar jar, hynrei ka thymmei nongrim katba lah ban sngewthuh ka long kaba ïar bad kaba kdup salonsar ïa ki paidbynriew ha ka longbynriew manbynriew. Ïa kane ka bynta lah ban sngewthuh na kaba ki ju ïasyllok khah khah bad ki niam tynrai rilum bad rithor ha ka liang ka shat ka kheiñ ka kñia ka khriam. Katba lah ban sngewthuh, ki nongïalam jong kane ka kynhun kim ju kwah ban pawkhmat ha ka imlang sahlang, hynrei ki don ka jingkit khlieh kaba khraw ym tang ïa la ka jaitbynriew, hynrei ïa ki paidbynriew salonsar. Kane ka kynhun ka dei ka jylli kaba rit hapdeng ki rukom ngeit tynrai jong ki paidbynriew Khasi, Koch, Hajong, Rabha, Assamese, Nepali bad la antad ba ki syllok ryngkat ki Muslim ruh ha ka liang ka shat ka kheiñ. Kane ka kynhun ka dei kaba long dkhot da ki briew ki ba don shisha ka bor phylla ha kaba pynkhiah bad ban jurip ïa ka kupar jong ki briew ha kaba ïadei bad ki para briew ha ka imlang sahlang.
Tang kito ki riew paidbah kiba mad ïa ka jingshisha na kine ki akhia riewblei kiba don kata ka bor phylla kaba kim ju pynbna paidbah ha ka imlang sahlang bad ki leh la ka kam lajong ban pynbha ïa ka longbriew manbriew. Ym lah ban kam da kaba shai ban ngeit ne ym ngeit lane ban pynbor ban ngeit, hynrei ka shong ha ki briew shimet halade kiba mad ïa u sohmyntoi na ka shat ka kheiñ, ka khan ka bishar, ka kñia ka khriam jong kine ki jha. Teng teng ka stad blei jong kine ki jha ka long kaba la ju wanlam ka artatien ha ka imlang sahlang namar ba ki long marwei bad ñiar ba kin khleh bad ki para briew ha ka imlang sahlang. Na kata ka daw la ju don barabor ki khep ba ki shah kynnoh menaiksuid bad ki lah ban shah bom shnong ruh haduh ban da iap. Ka leit jia kumne namar ba ha ka imlang sahlang ki don ki briew ba shim kabu bad leh mynleh ban pyrthuh bud kum kita ki stadblei ba tbit ban duwai phirat, ban khan ban bishar, ban shat ban kheiñ, ban kñia ban khriam, wat haba kim nang ruh, namar ba ki leh tang ban kamai bym hok na ki paidbah. Kumta ki paidkar kim lah ban thikna ïa ka jingshisha ban shaniah hano ban ban kyndiah na kiba kum kino, haduh ba ka lah ban kynshoit ïa ki paidbhur ban shu kynnoh jyndei ban pynmynsaw lane pyniap ïa kiba lui lui. Kum kine ki akhia lah ban shem kum ha ki lyngdoh ki sohblei ha ki thaiñ ba ki dang bat skhem la ka niam tynrai halor ki blei ki dken, ki ryngkew basa ha la shnong la thaw, ha la raij la elaka. Ka kamram jong kine ki kynja riewblei ka dei ban pynïasuk ïa ki bynriew bad ki blei ki dken, ki ryngkew basa ha baroh ki liang jong ka jingïadei ha ka jingim briew kaba shimet lane ka ba ktah ïa ka kur ka jait, ka shnong ka thaw, ka ri ka raij, hima sima. Kumta la ju shem katto katne ki jingjia ha ka imlang sahlang kiba mut bha shisha ki kylla langkiña bad ki ba mut sniew pat ki lait ban ioh la ka nong. Ha ka jingmut jingpyrkhat jong kito ki riewblei ba shisha kim ju khmih ka nong babha ha ka pyrthei shong basa, bad ki tngen tang ha ba ki la pyndep hok la ka kamram ha ka imlang sahlang hakhmat u briew U Blei.
