Kitdor H. Blah
Ka Preamble lane ka ‘Tien Lamkhmat jong ka Riti Synshar jong ka Ri India ka ong kumne: “We the people of India, having solemnly resolved to constitute India into a Sovereign Socialist Secular Democratic Republic,” kaba mut ba ngi hi u paidbah jong ka Ri India ngi ai ha lade ïa kane ka Ri India, kaba long ka ‘Republic’. Ngi ju ïohsngew ïa ka kyntien ‘Democracy’ lane ka jingsynshar paidbah. Te kaei pat kata ka ‘Republic’ kaba ngi u paidbah ngi ai ha lade bad kumno ka ïapher na ka ‘Democracy’ lane jingsynshar paidbah? Ban shu batai lyngkot, ka jingïapher ka long ba ha ka ‘Democracy’, ka bor ka shong ha u paidbah, katba ha ka ‘Republic’ pat, ka bor ka shong ha uwei pa uwei u ‘riew shimet. Shuh shuh, ha ka ‘Democracy’, ka bor jong ka Sorkar kam don jingteh wei ba ka la ïoh ïa ka jingkyrshan u paidbah, katba ha ka ‘Republic’ pat, la teh lakam ïa ka bor synshar da ka Riti Synshar bad da kita ki hok shimet bad ki kyndon ïada kiba don ha ka. Kita ki hok shimet ki dei kiba la khot ki ‘Fundamental Rights’ ha ka Riti Synshar jong ka Ri India bad ki don naduh ka Article 14 haduh 30 jong ka. Shuh shuh, kane ka Riti Synshar jong ka Ri India ka don ruh ïa ki kyndon kiba ïada ïa ki hok jong u rit paid bad ki jylla, kum ha ki Article 371 haduh 371-J, ka Khyrnit ba 5 bad ka Khyrnit ba 6, kaba kynthup ïa ka jingïada ïa ki hok long trai jong ka Jaitbynriew Khasi bad kiwei. Ha ka Republic, ha kaba ka Riti Synshar ka tehlakam ïa ka bor synshar jong ka Sorkar, bad ïa ka Ïingdorbar Thawaiñ, bad ïa ka Ïingkashari, kine ki hok shimet bad kine ki kyndon jingïada ki dei ban long ki nongrim kiba halor tam eh, kiba synshar halor jong ka bor synshar, ka bor thaw aiñ bad ka bor bishar aiñ.
Kaba sngewsih pat ka long ba ki sorkar ha ka Ri ki la ju leh bym suitñiew ïa kine ki hok shimet, bad kane ka kynthup ïa ki sorkar jong ki seng Congress bad BJP ruh. Kum ka nuksa, ngi kynmaw ïa ka ‘Demonetisation’ ha u Naiwieng jong u snem 2016, ha kaba ka sorkar BJP ba la ïalam da u Myntri Rangbahduh, u Narendra Modi, ka la bthah ïa u paidbah ba un ïakhlad bad la ka pisa kaba don ha ki lut 500 bad 1000, khlem ka lad ban kylliang pat ïa ki ha kiwei ki lut tyngka. Shuh shuh, la buh kyndon ruh ïa ka jinglah ban sei pisa. Hynrei katkum ka Riti Synshar kaba ngi ïoh ha u snem 1949, ka Article 19(1)(f) ka pynthikna ïa ka ‘Right to Property’ lane ka hok jong u riew shimet halor ka jaka puta ka jong u, lem bad ka pisa, bad ki bank account, bad la ka met ka phad, bad ka ksiar ka rupa, ter ter. Ka ‘Demonetisation’ ka la urlong namar ïa kane ka hok la weng noh na ka Riti Synshar lyngba ka sorkar jong ka seng Janata hapoh u Myntri Rangbahduh, u Moraji Desai, ha u snem 1978 lyngba ka Aiñ 44th Amendment Act. Hynrei kane ka jingbymsuitñiew ïa ka hok shimet na ka sorkar BJP ha u snem 2016 bad na ka sorkar Janata ha u snem 1978, ka la sdang hi naduh ka sorkar Congress hapoh ka jingïalam jong ka Indira Gandhi, kaba la wanrah ïa ka jingpynkylla ha ka Riti Synshar kaba la ktah tam ïa kine ki hok shimet ki jong ngi. Kane ka sorkar, lyngba ka Aiñ 24th Constitution Amendment Act, 1971, ka la pynkylla ïa ka Article 368 jong ka Riti Synshar ban pynkup ha ka Ïingdorbar Thawaiñ ïa ka bor ban pynkylla ïa kano-kano ka bynta jong ka Riti Synshar, wat ïa ki Hok Shimet ruh, bad kane ka Aiñ ka la pynjubor ba u President un hap ban kubur ïa kino-kino ki aiñ jingpynkylla ïa ka Riti Synshar. Hato kam dei kane ka aiñ jong ka sorkar Congress hapoh ka Indira Gandhi kaba la pynkup bor ïa ka sorkar Janata ban weng ïa ka Right to Property ha ka Article 19(1)(f) kumba la batai haneng? Bad hato kam dei kane kaba la pynkup bor ïa ka sorkar BJP bad knieh na ngi ïa ka hok halor ka pisa?
Hynrei kane ka rukom pyrkhat ka bym suitñiew ïa ki Hok Shimet bad ïa ka nongrim jong ka Riti Synshar, ka la shong tynrai ha ka sorkar Congress jong u Myntri Rangbahduh ba nyngkong, u Jawaharlal Nehru. Kane ka sorkar ka don ïa kita ki ‘socialist policies’ lane ki rukom treikam ki bym da kham kheiñ kor ïa ki hok shimet. Kane ka sorkar hi ka la wanrah ïa ka jingpynkylla ba nyngkong duh ïa ka Riti Synshar da kaba bsut ïa ka Article 31-A kaba pynkup bor ïa ka bor synshar ban klun ïa kino-kino ki jaka, wat lada kata ka jingklun jaka ka pynkheiñ ïa ki hok shimet kiba don naduh ka Article 14 haduh 31. Shuh shuh, haba u paidbah mynta u tieng ïa kata ka UCC kaba dei kawei na ki Directive Principles jong ka Riti Synshar, te ngi dei ban tip ba ka sorkar Congress, lyngba ki aiñ 25th Constitution Amendment Act, 1971 bad ka 42nd Amendment Act, 1976, ka la pynkup bor ïa ka sorkar ba kan pynurlong ïa kano-kano ka Directive Principle of State Policy wat lada ka pynkheiñ ïa ki hok shimet kiba don ha ki Article 14 bad 19. Te kane baroh ka dei ban pyni ïa ngi ba lyngba ki sorkar bapher jong ka Ri India bad ki aiñ jong ki, kine ki hok shimet kim shim ïoh shuh ïa ka jingthikna. Ka Riti Synshar ha ka jaka ba kan long ka jingtehlakam ïa ki bor synshar ka la kylla long ka Riti kaba lah ban pynkylla na ka por sha ka por bad ka shah synshar kylla ha ki.
Ka Ïingkashari ruh bunsien ka la ju ïaid ryntih bad ka Sorkar. Kum ban ai nuksa, ha u snem 1967, ka Ïingkashari ka la rai ba ka Article 368, wat la ka pyni ïa ka rukom kumno ban pynkylla ïa ka Riti Synshar, hynrei kam shym pynkupbor ïa ka Ïingdorbar Thawaiñ ba kan pynkylla ïa baroh ki bynta jong ka Riti Synshar jong ka Ri. Kane ka rai ka la pynthikna ïa ki hok shimet halor jong ka iktiar jong ka Aiñ. Hynrei, ha kaba bud ïa ka 24th Amendment Act ba la kdew haneng, ka Ïingkashari ka la rai ba ka Ïingdorbar Thawaiñ ka lah ban pynkylla ïa kano-kano ka bynta jong ka Riti Synshar, tangba kata ka jingpynkylla ka hap ban wan hapoh ka ‘Judicial Review’ lane ka jingkhmih thuh jong ka Ïingkashari. Te ngi ïohi hangne ba ka jingthikna jong ki hok shimet kiba ka Ïingkashari ka la ithuh ha u snem 1967, mynta pat kim long thikna shuh, bad ha ka jaka ba kine ki hok kin synshar halor ka Ïingdorbar Thawaiñ bad ka Ïingkashari, mynta pat ki shah synshar kylla ha ka bor thawaiñ bad ki nongbishar aiñ.
Ka sorkar Congress ha u snem 1976 ka la pyrshang ban bsut hapoh ka Article 368 ïa ka bor ban pynkylla ïa kano-kano ka bynta jong ka Riti Synshar khlem da hap ban shah khmih ha ka Ïingkashari, hynrei ka Ïingkashari ka la rai pat ha u snem 1980 ba ka jingkhmih thuh jong ka ïa ki aiñ pynkylla Riti Synshar ka long shi bynta jong ka jinglong tynrai jong ka Riti Synshar. Shuh shuh, ha u snem 1992, ka Ïingkashari ka la rai bad kawei na ki nongrim jong ka Riti Synshar ka dei ka Rule of Law. Ka nongrim jong ka Rule of Law ka wan sha ngi na ki nong Bilat ki bym shim don ïaka Riti Synshar kum ka Constitution. Katkum ka ‘Rule of Law’ jong ki nong Bilat, ki hok shimet ki mih na ki jingrai jong ki nongbishar aiñ, ym na kano-kano ka Riti ba la thoh. Hynrei, ngi dei ban sngewthuh ba ka Ïingkashari bunsien ka ïaid ryntih bad ka sorkar, bad ki jingrai jong ka ïingkashari ruh ki kylla na ka por sha ka por, kumba pyni nuksa haneng. Te kane baroh ka dei ban pynsngewthuh ïa ngi ba ki hok shimet kim long thikna shuh ha kane ka Ri, bad ka Ïingdorbar Thawaiñ ka lah ban pynkylla ïa kino-kino ki bynta jong ka Riti Synshar, kynthup ki hok shimet, lada ka jingkhmih jong ka Ïingkashari ka lah ban pynksan ïa kata. Hato ka Ïingkashari ka lah mo ban treikam laitluid beit na ka bor sorkar? Kane ka long ka jingkylli kaba hap ban ïa tyrko.
Kum ka jingpynkut, nga kwah ban buh jingkylli ïa ki nongpule kumne: Lada wat ki hok shimet kiba dei ki nongrim jong kane ka ‘Republic’ bad jong ka Riti Synshar kim long thikna shuh, hato kiwei ki kyndon jong ka Riti Synshar kiba ïada ïa ki jylla bad ki rit paid kin dang don ïa ka jingthikna? Ki sorkar bapher jong ka Ri India ki synshar ïa ka Ri India kum ka ‘Democracy’, kaba mut ba wei ba ki la ïoh ïa ka iktiar na u paidbah, kim kwah ban don jingtehlakam shuh ïa ka bor synshar. Ka jingsynshar paidbah ka kylla long ka jingsynshar donbor. Hynrei ngi dei ban kynmaw ba kum ka ‘Republic’, ki hok shimet bad ki kyndon ïada ïa ki hok jong ki rit paid kiba don ha ka Riti Synshar, ki dei ban teh lakam ïa ka Sorkar, ïa ka Ïingdorbar Thawaiñ bad ïa ki Nongbishar Aiñ.
Ka seng Congress bad ka seng BJP, ki la ïaid shakhmat na ki nongrim jong ka ‘Republic’ bad ka Riti Synshar. Kin ym wanrah shuh ïa ka jingthikna jong ki hok shimet bad ki jingïada ïa ki jylla bad ki rit paid. Kawei na ki daw ba ka sorkar Congress ka la thmu ban pynkup bor shuh shuh ïa ka Ïingdorbar Thawaiñ bad ka sorkar kmie ha u snem 1976, ka dei na ka jingkiew jong ka ‘Regional Politics’ ha kylleng ka Ri ha kato ka por. Lada phai dien sha kato ka por, bad lada peit ïa ka mynta, bad lada khmih ïa ka jingbymthikna jong kino-kino ki kyndon ka Riti Synshar jong ka Ri India, ka paw shai ba lada ngi kwah biang ïa ka India kaba ngi ïoh ha u snem 1950, bad lada ngi kwah ban pynthikna biang bad pynkhlaiñ shuh shuh ïa ki hok shimet bad ki hok long trai jong ki rit paid, ka donkam ban khlaiñ bïang ka ‘Regional Politics’ kylleng ka Ri India. Ai kan sdang na ka jylla jong ngi.