Raphael Warjri
Ki don byllai ki briew kiba dang thnem bha la ka kam shukor ban tynneng kum ki riewblei da kaba kamai spah bym hok bad ba ki briew ruh ki burom ha kaba tyndep halor ki tien jali jaum. Ha kajuh ka rukom ki don ruh bun ki langkñia kiba dei ki riewblei ba shisha kiba la shah pharep lamler bad shah kynnoh bym hok ha ki riew shim kabu. Ym long kaba shongñia ban jer kum kita ki mangkariang ne ki riewblei ba shisha, hynrei ka tipbriew tipblei ha ki bynriew kan shon jingmut ha la ka dohnud ban pyrto ïa u synñiang ba bha bad ban husiar na kito kiba lamler lamhap. La kumno kumno ki babun balang ki kyrmen ba ka hok ka shikyntien ka dang ïeng rasong bad ka pap kan khyllem sha khyndai pateng ñiamra.
Napdeng baroh ki riewblei jong kino kino ki niam ha Ri Khasi, lah ban kam ba u Fr. Sylvanus Sngi Lyngdoh, u dei uwei na ki radbah jong ka saiñniam (theology) ba la palat liam ym tang ha ka jingstad jingshemphang, hynrei uba la trei bad shakri ïa ka imlang sahlang ha ki liang baroh. Ym lah ban peiphang ïa ka rukom pyrkhat jong u Fr. Sylvanus Sngi Lyngdoh ha ka liang ka jingngeit blei bad ka saiñniam. Kham ñiar ban don kiba shlan ban tynjuh ïa ka pyrkhat ba jylliew bad ka rukom im pat kaba synlar haduh katta katta. Ka pyrthei ka tip shai ba u Fr. Sngi u dei u lyngdoh jong ka Balang Katholik bad um shym len ïa kata bad u trei shitrhem kum u lyngdoh ba pura jong ka Balang Katholik. Ha kajuh ka por pat u la tih sani bad wad bniah ïa ka thymmei pyrkhat Khasi kaba la sah kum ka nongmuna ba kynsai tam ha ka jaitbynriew. Kum u khun binong bishon ka thaiñ Bhoi jong ka Ri Khasi, u la shitrhem naduh dang rit ban ngam jylliew ha ki khuiñ ba nylla jong ka jaitbynriew. Kawei na kita ki snap ba kongsan jong ka jaitbynriew ba u la prat lynti, len lade bad kheñduh la ka jingim riewblei ka dei shaphang u Sohpetbneng. Nalor u Sohpetbneng, ki kam ba kongsan ha ka jingim riewblei jong u Fr Sngi ka dei ban pynshlur ha ka rep ka riang kaba paka, hikai ïa ki khun samla ban kyntiewbor la ka longrynñieng, sumar ïa ki briew kiba ngat puri bad kiwei kiwei ki jingpang ngat ksuid, bad kawei na kiba shynna bha ha ka imlang sahlang ka dei ha ka saiñpyrthei ha ka ïa ba ka imlang sahlang ka don ha ka saw ka sian. La maitphang ïa baroh ki kam ba u la leh ha ka nongrim kaba skhem ba wat ka iktiar jong ka Balang Katholik ruh ki kubur bad pdiang ïa ka juban ba u la khlei ban pynphuh pynphieng ïa ka dei-riti tynrai Khasi. Ha kane ka rukom u la ïeng rangbah ban pynksan la ka nongrim halor ka saiñpyrkhat Khasi, wat haba u long nonghikai saiñniam ha ka shlem hikai ïa ki riewniam ka Balang Katholik ha Sacred Heart Theological College.
Nalor ki kam kiba la kdew hashwa, u Fr Sngi u dei ruh u nongthohkot bakhraw tam jong ka jylla ha ka ktien Khasi bad ktien nongwei. U la thoh ïa ka dienshonhari (dictionary) na ka ktien Hebrew sha ka ktien Khasi, haba ka ktien Hebrew ka dei kaba la rim ha Ri Israel ba kham ñiar ki ban nang ha ka juk mynta. Kumjuh ruh u la thoh ïa ka dienshonhari na ka ktien Greek sha ka ktien Khasi bad byllai kiwei kiwei ki mat ki jura ba radbah ha pyrthei salonsar bad ha ka jaitbynriew Khasi. Jar la katta u Fr Sngi um shym la lait na kaba shah kynthoh na la rympei bad na shabar ruh kumjuh, hynrei ym pat ju don kiba lah ban tap ñia ïa u ha kano kano ka jylli aireng la ha madan paidbah ne ha rynsan ki kynrem lyndan. La don byllai kiba kynnoh ba u Fr Sngi u ïaidlait na ki jinghikai Balang Katholik bad ba u pyrshang ban byrshem ïa ka tynrai Khasi bad ka nongrim jong ka balang Katholik ha kiba bun ki liang jong ka jingngeit niam, kaba kham shynna kum kaba tangjait Khasi bad kiwei kiwei. Ki rangbah Khasi lada dei na ki balang Khristan ne na ka Seng Khasi, ki lyng-doh jong ka Balang Katholik kiba dei na kiwei pat ki jaitbynriew, la kynnoh ba ki la kynthoh jur ïa ki kam jong u Fr Sngi kiba ym ïadei dur la ha ka tynrai Khasi lane ka ba ym ïasnoh bad ka Balang Katholik. Kumba ka paw ha ka imlang sahlang, ym pat don kiba shlan ban aireng ïa ki kam jong u Fr Sngi namar ba ki synjor ka jingtip lajong lane ba ki shynraiñ ban kynpeiñ pyrshah lada khlem biang ki ñia kiba skhem ka nongrim.
Kawei na ki kam kiba radbah tam kiba la shah kynthoh na sharud shakiar bad ka pyndem ñiuhmat markhmat ka dei ha ka por ba u Fr Sngi u la khih mynsiem shitrhem ha ka saiñpyrthei ha ka snem 1978. Ka synshar khadar ha jylla ka la don hapdeng ka kynrum kynram kaba jur haduh katta katta ba ki riewsaiñpyrthei (politician) ba kynsai ha kata ka por kum u Bah Brington Buhai, Lyngdoh, Bah Hoping Stone Lyngdoh, Bah George Gilbert Swell, Bah Radhon Sing Lyngdoh, Bah S D D Nichols Roy, Bah Stanlinton D Khongwir, Bah D D Pugh, Bah P Ripple Kyndiah, Bah D D Lapang, bad kiwei kiwei kiba proh jabieng bad khraw pyrkhat kim lah shuh ban tehsong shitylli ha ka ban thaw sorkar jylla. Ha kata ka saw ka sian, la don uwei u samla bashlur bad shitrhem haduh katta katta uba khlem riej ban ïeng rangbah hakhmat kita ki kynrem lyndan kiba kynsai jong ka jaitbynriew ban dawa ka jingïatylli na ka bynta ka jaitbynriew.
