Kem Rngiew Ki Ksuid bad Ñiangblei Ñiangkyntang

Shwa ban kdew ïa ka rukom sumar tynrai Khasi yn khmih ïa kita ki jingpang ba la jer ha shwa bad ban tip ka jingmut ha ka ktien nongwei.

Raphael Warjri

Ki rukom sumar pang bad ki rukom kheiñ Khasi ha ka liang jong ka ba pynkoit pynkhiah ïa kiba pang ba jhia ki lah ban long kiba pynsnoh bad ka jingngeit, hynrei ki don ruh ka jingstad jingshemphang kaba pura bad kaba janai katkum ka jingtbit ba la ioh pateng na ki longshwa manshwa. Kine ki jingstad jingshemphang na ka rukom sumar kynbat Khasi ki don ruh ka nongrim katkum ka stadtip stadmaian ka juk mynta. Tang kito kiba mad ïa ka jingpynkhiah ba nylla kiba lah ban pdiang bad sngewthuh ïa kaba shisha. Kaba jngut noh bad artatien ha ki paidbah ka long ba ynda la mih bujli da ki nongsumar ba khlem pat tbit thikna ba ju nam ha ka juk mynta kum ki doktor jakoid.Kine ki doktor jakoid ki san stet haduh katta namar ba kito kiba kynsai kim lah shuh ban shakri namar ba la nang jyllei ki nongpang katba dang mih ki sngi. Ka jinglong briew hi barabor ka long ba ym lah shah ban da jurip thikna ïa ki nongsumar ba paka haduh ba shu ngat shangkhawiah ei ha ka shrip jong ki doktor jakoid. Kane ka long kawei kaba pynbudnam ïa ka rukom sumar kynbat Khasi bad kawei pat ka dei na ka liang jong ki nongsumar ka juk mynta kiba la jopkyrdan (passed) kum ki doktor kim pdiang tdot ïa ka jingstad tynrai jong ki nongsumar kynbat Khasi. Ym lah ban len ba ka stadtip stadmaian ka juk mynta ruh ka don la u synñiang bakhraw ha kaba pynkoit pynkhiah ïa ki nongpang, hynrei ym lah pat ban kheiñ dewthala ïa u synñiang ba kynsai jong ki nongsumar kynbat Khasi. Ka stadtip stadmaian jong ka juk mynta ruh ka la pynlong ïa ki briew ba kim ñiewkor shuh ïa ka jingnang jingtbit jong ka rukom sumar Khasi da kaba pyrsad haba khluit ding, da kaba ïapan ïasaid bad ki jynthaw bymman kiba kem rngiew ban pang ban jhia, da kaba duwai phirat ha ki blei ki dken bad kaba dud sabuit da kaba thnum ki kyntien ban tepnia ïa kita ki jynthaw ba pynman ka pang ka jhia ha ki briew.

Shwa ban kdew ïa ka rukom sumar tynrai Khasi yn khmih ïa kita ki jingpang ba la jer ha shwa bad ban tip ka jingmut ha ka ktien nongwei. Ïa kaba pang ñianglyng-kut la tip ha ka ktien phareng- Leprosy, ñiangthohlieh- Vitiligo, symparbret- Anaphylaxis, Psoriasis, miang- Mumps, jalyngkhiang, kiewksah- Muscle Strain, brah, kaiñ- Pityriasis rosea, khaid- Rash, thyllieh- Dandruff, thapbasim- Mole, ñiangtruh, ñiangkulia- Syphillis, ñiangpyrsit, ñiangkhar- Measles, treng khñiang, teiñthap, synrem- Rash, Lepidopterism, khiebhur- Epilepsy, puh bseiñ- Snake bite, seiñtameh, kynthah ñianglartham (scorpion), ktiar (Centipede) thapbawa (Spider), ngap- (Honey Bee), lwai- (Squash Bee), dkhew-(MasonBee), kyieng (Yellow-Faced Bee)- Sting. Kiwei kiwei ki rukom pang ha ka met briew kum ka prum- Sore, ñiangdait- Scabies, pangmat- Anthritis, dkhiat- Dyshidrosis, sañiangmat- Conjunctivitis, jngem- Bruise, kheiñ khylliah- Sprain bad kiwei kiwei ba ym lah shuh ban jer. Ka rukom sumar katkum ka dustur Khasi ka ba don ryngkat bad ki snap jong ka khana puriskam kaba ïadei bad kita ki jingpang lah ban jer kawei hadien kawei katkum ba la iatang ki arliang mamla ha kaba nujor hapdeng kiba pynkem pang bad kiba pynkhiah. Yn sdang shwa na u ñiangpyrsit bad ñiangkhar- kine ki long ki jingpang ba ju jia ha ki khyllung shwa ba kin dap shisnem, katba u ñiangkhar u lah ban mih ynda la kham heh kham san ruh. Ha ka dustur Khasi la kheiñ ïa kine ki jingpang kum kaba hiar blei haba dang iawbei ki khyllung. Ki riew tymmen ki ju ithuh shisyndon haba mih ñiangpyrsit ki khyllung bad mar mar ki sdang ban phikir ban leh ïa ka rukom sumar ba donkam bad ka ba kyndiah na kiei kiei kiba lah ban thynrei kita ki blei.

La ñiew ïa u ñiangpyrsit kum u ñiangblei bad ha ka ktien phareng ym don ka jingmut kaba biang, lane lah ban jer ‘Divine Disease’ hynrei lah ruh ban jer ‘Sacred Disease’ ba kit jingmut ha ka ktien Khasi kum u ñiangkyntang, lehse. Mar ïa ithuh ba dei u ñangpyrsit ba mih ha ki khyllung, ki riew tymmen ha ïing ki ju pynkhreh ka jaiñnep bad ki phukir bha ïa ki khyllung. Ym ju bit ban thlia ne mai ne kynhied kynteit lane pyndiaw ïa ki khyllung namar la kheiñ ba ha kata ka khyllipmat ba la mih ñiangpyrsit, ki blei ki dken ki la bsut ha ka met bad ka rngiew jong ki khyllung. Nalor kata la mana bad khang ban kyndiah na ka ba shongkha ne poikurim ki shijur ha ka longiing longsem khamtam ki kmie ki kpa, la mana ban wanrah dohkha im ha ïing ka ba sma iwli, la mana ba ym bit tdot ban dih kyiad namar ka ba sieng jawa ka pynthut ia ki blei ki dken bad kiwei kiwei ki rukom kyndiah. Lada don mano re ba leh pyrshah ban pynkheiñ ia kata ka jingpang ka lah ban ban jur kum ba shitmet, khieshoh bad kyiuh suhjer namar ba thynrei ki blei ki dken. Nalor kata kat ba ki khyllung ba pang ki kwah bad angnud dei ban pynbiang namar ba la ñiew ba ka dei ba pan ba dawa hi ki blei ki dken. Ka ba angnud ba kwah ki khyllung ba pang ka lah ban long ka bam ka dih lane ka tiar ka tar ba pyndonkam ha ïing ha sem lane shimet. Kine ki ñiangblei ki long kiba thut shen bad kumta dei ban phikir bha ban ym thynrei bad ki tymmen kiba phirat ki dei ban syaw jainnep manla ka miet haduh khyndai sngi namar katkum ka khana u ñiangblei ñiangpyrsit u dawa ban pynbiang kata ka duwai phirat haduh khyndai sngi khyndai miet ban shongneh ha ka met khyllung.