U Nongsaiñ Hima, 2022
Naduh u bnai Ïaïong bad haduh mynta, ngi la sakhi ïa ka jingkylla ka suiñ bneng – na ka jingshit kyrang sha ka jingther slap, ka jingwan u pyrthat, bad ka jingpjah bad jinglhop. Ka long shisha kaba eh ban pyrkhat ba imat la don saw aïom ha ka shi sngi ha ka jaka shi bnai. Ngi ïohi ruh ba kumno ka ri thor jong ka India ka mad ïa ka jingshit kyrang kaba la i shyrkhei haduh ban ïaid ban ïeng ka la i shitom. Ngi ïohi ruh ïa ka jinglynshop ki bor mariang ïa kiba bun bah ki bynta jong ka jylla jong ngi bad ka Assam – ka jingtwa khyndew, ka jingtyllun ki maw, ka jingshlei um bad ka jingkhlad noh jong ki briew. Ka long shisha kaba i tieng haduh katta katta. Ki nongrep ki la ïa lynñiar namar ka jingshah pynjulor noh ki jingthung jingtep mar ïa wan u ‘lap bah ‘lap san bad ka jingdap um ki pynthor ki hali. Ban khyllie biang ïa kaba la duh, ka long kaba shitom bad kaba shimpor.
Lehse kane ka jingkylla ba khah-khah jong ka suiñ bneng ka dei namar ka jingktah jur ka ‘Global Warming & Climate Change’ kaba long ha satlak ka pyrthei na ka daw jong ka jingleh sat u khun bynriew ïa ka mei mariang. Dang ha ki khyndiat bnai mynta, kata, ha u Naiwieng 2021, ki nongïalam jong ki Ri ka pyrthei ki la ïalum ha nongbah Glasgow, United Kingdom, ban ïatai, ïathir bad ïamir jingmut kumno ban pynkhlaiñ ïa ka jingïakhun pyrshah ïa ka jingktah na ka jingkylla ka suiñ bneng lane kata ka ‘Climate Change’ ne ka jingkiew ha ka jingkhluit ka pyrthei lane ka ‘Global Warming’.
Kane ka jingïalang bah lane ka ‘Conference of the Parties (COP)’ ba 26 ha Glasgow ka la ïakren halor ka jingdonkam jong ki Ri ban pynduna ïa ka jingpynmih ïa ka lyer lane ka tdem kaba pynkhluit ïa ka snieh jong ka pyrthei kaba wanrah pat ïa ki bun ki jingeh bad ki jingma. Ha kylleng ka pyrthei, ngi ïohi ïa ki jingjia kiba laiphew jait laiphew skit kum ka jingkhie erïong ha ki jaka ki bym ju jia eiei mynshwa, ka jingwan ka jingshlei um bad ka jinging ki khlaw ki btap kiba shyrkhei. Kine baroh ki ktah ïa ka jingim briew bad ïa ka mei mariang kumjuh naduh ki jingthung jingtep, ka jingpynmih ïa ki mar rep, ka jinglong ka koit ka khiah ha kaba ki jingpang ba bun rukom ki mih bad kumta ter-ter.
Kiba bun ki riewshemphang ki la pynpaw ba ka por kam long shuh ban dang ïa pynsuki ban shim ïa ki lad ki lynti ban ïada na ka jingshah ktah jur ha ka jingkylla ka suiñ bneng bad ka jingkiew ha ka jingkhluit ka pyrthei. Ha u snem 2015 ha nongbah Paris, France, ka la don kaba kum kane ka jingïalang ha kaba ki Ri ki la kular ban pynduna ïa ka jingpynkiew ïa ka jingkhluit ka pyrthei da hapoh 2 Degree bad ban trei na ka bynta ban pynhiar da ka 1.5 Degree, ban shim ïa ki lad ban ïada na ka jingshah ktah jur ha kine ki jingkylla bad kumjuh ban bei tyngka na ka bynta ban poi sha ki thong ba la buh. Nalor kine, ki la don sa kiwei pat ki mat ki jura kiba ki Ri ki la ïamynjur ban leh khnang ban ïarap lang ha ka jingïakhun. Hynrei, ki riewshemphang ki la batai ba kiba bun na ki Ri ki khlem trei bha na ka bynta ban pynduna ïa ka jingkhluit ka snieh pyrthei da 1.5 Degree katba ka por ba la buh ban poi sha kane ka thong ka la jan kut.
Ngi dei ban sngewthuh ba ka jingkylla ka suiñ bneng bad ka jingkiew ha ka jingshit ha ka pyrthei ka ktah lang ïa ngi ruh. Ki jingpang ba laiphew jait ki mih namar ka jingkylla ka suiñ bneng. Ka rukom im, rukom bam ka la shah ktah lang na kane. Baroh kiei kiei ki la sdang ban kylla da lyndet, bad ka long ka jingma. Ngi la mad ïa ki jingshah ktah na ka jingrang tyrkhong ha ki bnai lyiur bad ka jingther slap ha ki aïom bym dei ban por, ka jingshah ktah ki mar rep da ka jingshah ther ha u ‘lap bah ne u phria ha ki por bym dei, ka jingkiew ha ka jingshit ka suiñ bneng na ki snem sha ki snem ha kaba ka la pynbor ïa ki briew ban thied da ki kor ki bor ban ïoh ïa ka lyer ba pjah bad kiwei. Ka la dei ka por ba ngi ruh ngin ïa ai lem ka kti kamon ka kti kadiang ban pynneh pynsah ïa ka mei mariang, ban pynduna ïa ka jingpynmih jaboh, ban sumar ïa ki khlaw ki btap bad ki dieng ki siej, ban ym pynjot ïa ki tyllong umbam bad kumta ter-ter. Ka por kan ym ap ïano-ïano ha kane ka thma pyrshah ïa ka jingkylla ka suiñ bneng.
