Raphael Warjri
Lehse ka lah ban long ba dei na une u samla ba la ktah jur ïa ka dohnud jong u Fr Sngi haduh ba u ruh u khlem riej ban buh shwa ïa ka jaitbynriew hakhmat bad ka niam ha ba bud ryngkhi, wat lada u dei u lyngdoh ba la rangbah tam ha ka balang Katholik. Uta u samla u dei u Bah Hisprechearing Son Shylla, uba dang trei ha ka shlem sorkar kmie ha nongbah Shillong, hynrei um salia ban mih shakhmat ban kyrda ïa ka umsaw jong ka khwan myntoi shimet bad ka rhah bor jyndei ha ka synshar khadar. Hadien ba la lam ha phrang da kine ki rangkynsai, la sdang buddien sa kiwei kiwei ki rangbah na ki jylli bapher bapher jong ka imalng sahlang, kynthup ruh ïa ki riewniam.
Ha kata ka khep la pait ki seng saiñpyrthei hapdeng ki paidbynriew Khasi haduh lailiang, ka All Party Hills Leaders’ Conference (APHLC) ba ïalam u Bah B B Lyngdoh, ka Hill State People Democratic Party (HSPDP) ba ïalam u Bah Hoping Stone Lyngdoh bad ka Public Demand Implementation Committee (PDIC) ba ïalam u Bah G G Swell. Ki paidbah ki dei ban puson bad duriap sani halor u soh-kthang jong ka pynpra rympei ha ka saiñpyrthei Khasi, ba ki Garo ki la shu pyrman na sharud shakiar kiba ñiom tylli ban kyrshan ïa u Capt Williamson A Sangma uba la rah ka lama jingjop kham hadien, ynda la palei ka saw ka sian ha lyngwiar ba phaloh ha Ri Khasi. Ha ba kita ki lai tylli ki seng saiñpyrthei ba ïalam ki rangbah Khasi ki la stad sha ba palat liam haduh ba ym long shuh ban ïatrei lang shitylli kum ka jaitbynriew, ba la mih pyrthei ha madan ïaleh da u riewniam ba ïaw mynsiem bad u samla ba sngur mynsiem ban bah khala ïa ka byrsieh jong ka saiñpyrthei ha jylla. La prat lynti ban maitphang ïa ka synshar synrop da u Fr Sngi bad la rah skong ïa u samla H S Shylla ban dumok kat ïa kita ki rangbah ba la jer la nam ha shwa. Ka la ju don barabor ka jutang ba ki riewniam kim dei ban kyrsum ha ka saiñpyrthei bad baroh baroh la ïa kawang ktieng na kyrpong da ki rangthei khawpud na kyrpong, bad ha kata ka khep ba shongsyier, la mih pyrthei lang sa u Pastor Wellborn Manners ban ai mynsiem ïa u Fr Sngi bad Bah H S Shylla ha ka saw ka sian ka ba la phaloh ha madan Malki. Hangta la jem jai ka erkylla jong ka saiñpyrthei bad ka daw bah ba la pynïeng u Fr Sngi, la synrop lang kiwei kiwei ki rangbah na baroh ki liang jong ka imlang sahlang haduh ban da jop thiaw. Ka sorkar lai lama ka la rasong bad la jied myntri rangbah ïa u Bah D D Pugh bad symbud myntri rangbah ïa u Bah S D Khongwir haduh ba la jem khnap kiwei kiwei ki simpah simsong ba hula ha ka saiñpyrthei.
Ka thong jong ka synshar synrop ka ba la kyrsoi ha ka saiñpyrthei ha satlak ka Ri India ka la thylleng nyngkong nyngshab na Ri Khasi. Ym don daw ban sarong ïa kata ka pyrthei sngi ha ba ka raibi jong ka pait ka pra ha la rympei synshar ka dang shong seng bad ka la ïaineh sah haduh mynta mynne ba la shah sam khmut lynter taid ki pateng riewsaiñ pyrthei Khasi ha kita kiba la bat lakam ban syllad kamon kadiang kat sha kiba pyrshang ban kyrtiang dien. Ka jingpyrshang ban wanlam ka erkylla bashngaiñ ïa ka jaitbynriew hapoh ka jingïalam jong u Fr Sngi ka la bijai ei. La shah lynsher ha ban da lko hi pom ba ym don jingkyrmen shuh ban dang lah khie khlieh na ka bynta ban pynïeng rasong la ka kupar ha ka synshar khadar ha jylla. Kaba sah ka long sa tang ka khana hamsaïa ka ban beh tympem ha lyngwiar jong ki kynran lyndem ba shu kyrtoh ñianglong ha la liewlep. Ka deiti ba rhem jong u Fr Sngi ka la dep bad la dei sa ka pali ban khajoh sha ki latlat ba dang tyllep ïa ka imlang sahlang. Naduh dang rit khyllung khynnah, u Fr Sngi u la kyrsum ha pneh ka deiriti tynrai Khasi kaba la snoh sohbyrthit haduh ba un da la rung ha jylli jong ka jingngeit Khristan Katholik. Naduh dang khynnah u Fr Sngi u la tip shaphang u Sohpetbneng na ki sur phawar khanatang sawdong ka lyngwiar dpei. U long u khynnah uba shahshkor ia ki sneng puramit jong ki longkñi naduh shwa ban sngewthuh ïa ka thymmei longkur longkha Khasi. Kumta ka dei ka lynti jingim ka ba la parpaiñ khlieh la ka sngi ha ka jingim jong u Fr Sngi ba u la tipthuh ïa u Sohpetbneng bad kiwei kiwei ki khuiñ jong ka lyngwiar riti dustur tynrai Khasi.
Naduh u snem 1935 mynba u khynnah ba kyrteng u Sngi Lyngdoh u dang khatsaw snem ka ryta ka la jia ryngkhat ba ka khlaw barben sawdong sawkun u Lum Sohpetbneng ka dei ka ba ym ju don kiba khluh ban prat ban phrung shapoh, hynrei une u khynnah u la leit prong bad la ki paralok ban kiew artet sha kliar lum na ka bynta ban khmih ïa kino-kino ki snap ba shynna katkum ka khanatang. Ka long shisha ka khlaw ka ba ngiew ba ka sorkar Bilat ha kita ki por ka ju pynbudnam kum u Lum shong ksuid ha ka ba ki paidbynriew Khasi ba la pdiang ïa ka niam Khristan ki pur khana ha ka imlang sahlang. Wat ki trai raij ruh bun ki bym kim tip shuh la ka pateng jong ki riti dustur tynrai ha kaba la iehnoh sa ïa u Lum Sohpetbneng, hynrei u khynnah Sngi Lyngdoh um shym la riej ban thwet jingtip ïa kaei kaba u la angnud bad thrang dik dik naduh dohnud.
