U briew u donkam ban ïoh ïa ka bainong katkum ka kam ka jingtrei jong u

Kum ki Nongbylla hi ngi dei ban burom ïa ka kam ym dei ban leh tang dep rukom haba don ne ha bym don ki trai.

 (A man needs his wages according to his work)

Clement Mawrie

Ban shu ka wut ïa ka phang : Ka kam ka jam (job) ka long kaba kongsan ha ka jingim u briew khnang ba u briew un ioh ka bam ka sa bad ba un bit un biang ha ka longbriew man briew. Baroh ka kam ka long kaba kordor la ka long ha kano kano ka bynta bad baroh hi ka kam ka long kaba khraw na ka bynta u briew hi ym don kano kano ka kam kaba poh bad ha ba u briew u trei ia kano kano ka kam kum u Nongtrei u don kam ban ioh ïa la ka bai-nong. Ym lah ban ong ne phah ïa u briew ban shakri ïa kano kano ka kam khlem ka jingsiew kaba biang. (No person can be asked to render services without adequate remune-ration). Dei halor kane ka bynta ruh ba ka don ka hok ban ïaleh pyrshah haba don kum ka jingshah ñion beiñ ha kino kino ki kam ki jam. (Right against the exploitation article 23 traffice in human being bad forced labour).

Haba kren ïa ki kam ki jam ha kane ka pyrthei ba ngi shong ngi sah haba ngi trei ïa kano kano ka kam ngi donkam ban ioh ïa la ka bai nong kaba katkum kata ka jingtrei jong ngi, khamtam ïa ka por trei. (period of work). Halor kane ka nongrim ka don ka aiñ ban ïada ym tang ïa ka hok shimet jong u briew (personal liberty) hynrei ban ïada bad tuklar ruh na ka bynta ka hok ha kaba ïadei bad ka jingtrei jingktah ba u briew u dei ban ioh kham bun ka bai nong haba u trei bun ne pynlut bun ki por ha ka jingtrei jong u. (Extra wages for over time).

Ban shu pynlyngkot ïa ki jingthoh lah ban batai shai kumne harum da kaba phiah ïa ki poin kiba shai kumne :-

1.Ka kam bylla sngi ne bylla ïing briew (Domestic workers)

2.Ka kam sorkar, kam company ne kam shimet(Government servants, Company employee and Private job). Ka por ban trei.Bad ki kynta trei ha ki kam bapher bapher. (Period of work, general/shift duty.

3.Ka hok ban pyrshah ïa ka jingshah ñion beiñ. (Right against the exploitation).

4.Ka hok ban thaw ïa ki kynhun trei kam na ka bynta ka jingïabit ïa biang lang.(Right to form Union and Association).

5.Ka hok ban dawa da ka jingïakhih (Right to movement) na bynta ka jingbit jingbiang ha ka kam ka jam. Ym dei pat kata ka jingïakhih kaba ktah ïa kano kano ka jingsngew jong kiwei ha kaba ïadei bad ki kam ki jam ne kaba ktah ïa kano kano ka jingsngew jong kiwei ha kaba ïadei bad ki kam ki jam ne kaba ktah ïa ka ioh ka kot hapoh ka Ri.

1.Ka kam bylla sngi ne bylla ing briew. (Daily domestic workers) (a). Ka jingtrei bylla sngi ka long kawei ka kam kaba kordor bad ka dei ka kam kaba ngi dei ban trei hok khnang ba u Nong ai bylla ne Malik un ieit bad shaniah. Kum ki Nongbylla hi ngi dei ban burom ïa ka kam ym dei ban leh tang dep rukom haba don ne ha bym don ki trai. Haba kren kyllum ka por trei hi ka ïaid katkum ka por don kiba trei naduh dang shu mih haduh ban da sep ka sngi. Khamtam ki trai haba ki leit rep leit riang bad kito kiba sah sha ki lum ki bri jong ki. Hynrei lehse kane ka rukom trei ka lah kham sting ha ki por mynta namar ki lah kham pynjlen ïa ka por trei.

Hynrei ka por hi jong ka kam bylla kumba ka long katba nang ïaid ki por ki sngi don kiba sdang naduh 8 ne 9 baje mysntep haduh 4.30 ne 5 baje jan miet kata ruh ka shong katkum ka aiom bad la khate noh shi kynta ka por bam ja sngi. Kata haba kheiñ ïa ka por trei kam long 7 kynta shiteng ne 8 kynta ha ka shi sngi. Bad ha ka sngi taiew ka long 48 kynta bad ki nong bylla ki ioh ruh ïa ka bainong ha ka sngi saitjaiñ. Halor kane ka la don ruh ka aiñ katkum ka kyndon ne section ba 51 jong ka hok jingtrei jingktah (Labour act) ka long ba ym shah ïa uno uno u nong trei ban pyntrei palat nalor ka 48 kynta shi taïew. Kumta la ka khein lang ha ka shi bnai ka por trei por bylla ka dei ban long 192 ne haduh 216 kynta ha ka shibnai kata kynthup ïa kito ki bym pep trei ne kiba minot ïa ka kam.

2.(b) Ka kam bylla ïing briew ne part time job, kane ka kam ruh ka long kaba kordor bad ka kam kaba kham ioh nong ia ki nongbylla lada ki lah ban beh trei bun kynta bad lada ki trai ne malik ki ïa leh ban ai lad ia kito ki Nongtrei ban pynbiang ïa ka por hapoh shi kynta thik. Lada ka bainong trei ka long Rs75/- ha ka shi kynta lada ioh ban trei 8 kynta ha ka shisngi ka bainong ka lah ban poi sha ka Rs 600/- tyngka shisngi bad lada kheiñ lang ha ka shi taiew Rs3600/- bad lada sim kyllum ne average na ka bynta 5 taiew ka bainong trei ha ka shi bnai ka lah ban poi na ka Rs14.550/- haduh Rs14.700/- shi bnai. Hynrei kiba trei part time job ne trei kynta bunsien kim lah kot ban ioh ïa kane ka tulop ba la ong haneng namar kim lah ban beh ïa ka por ne kim ioh lad ban pynbiang ïa ki kynta.

ïa kane ka jait kam la trei ruh ym tang ki kynthei hynrei ki shynrang ki lah ban trei kum ha kaba ai um syntiew ne kam mali ne saitjain ne kam dubi. Namar bunsien hi u shynrang u kham khlain bad kham stet.

3.Ka kam sorkar, kam company ne kam shimet. (Government servant, Company employee or Private job. (a) Ka kam Sorkar kham bun hi ki ju don  ki rukom pyrkhat ban beh ïa ka jingnang jingstad khnang ban ioh kam ioh jam ynda la dep ki jingpule khnang ban ioh kam sorkar namar ba kham suk bad heh bainong ne heh salary hynrei haba la bun uba nang bastad la shitom ban ioh rung ha ki kam Sorkar. Bad kiwei ruh dei namar ba kham bun ki lad ki lynti ba ka sorkar ka la mang na ka bynta ki jingmyntoi ki Nongbylla shakri jong ka, ne kita ki Government servants, bad ka por trei ruh ka kham suk bad ioh leh mon kata ka long lada ioh ki heh Babu ki bym da pyrkhing ne strict ne hapoh ki department ba ki dei peit. Haba ia nujor bad ki kam kiba ïa dei bad ki company ne shimet. Hynrei ha ka rukom trei kam katkum ka ain trei kam ne labour act hi ngi iohi ba kam da don eh ka jingïapher ha ki rukom trei kam, khamtam ha kaba ïa dei bad ki por trei namar katkum ka jingkdew jong ka aiñ, ka aiñ hi ka pynïaid ryntih lang ïa baroh ki Nongtrei bylla. Namar kum ba ka long kyllum lang ïa baroh ki Nongtrei ka don ar bynta ki rukom trei kawei ka dei ka General duty bad kawei pat ka dei ka shift duty. Haba ngi kren ïa ka General duty ka dei ka kam ba ïa trei paidbah lang ha ki ophis sorkar ne company ne riew shimet ruh, ka por trei hi ka long 10 baje mynstep haduh 5 baje janmiet. Lada kheiñ kyllum lang ïa ka por trei ka long tang hapoh 7 kynta shisngi. Nalor kata sngi saitjain bad sngi U Blei bad sngi shuti lah ioh shongthait.

Katba ha ka Shift duty pat la shu tyllun beit kum ka shalentem ym ju don sngi saitjaiñ ne sngi U Blei ne sngi shuti bad ym ju don miet ym ju don sngi la shu ap beit tang ïa ka por ne ka pali jong kita ki kynta trei jong kata ka kynta. Katkum aiñ trei hi ka kdew ba ka por trei kam dei ban palat ïa ka 8 kynta shisngi lane 48 kynta shitaïew kata na bynta ka 6 sngi, ne shitaiew. Kane ka por ka long haba shu kren kyllum, la ka dei ha ka General ne ka shift duty.

Namar kata ha ka shift duty ngi don kam ban ioh ïa ka compensatory off /holiday na bynta ban ngim ioh shuti ïa ka Saturday ne Sunday ne ha ki sngi shuti kum ba kiwei ki ioh. Dei halor kane ka nongrim ka don shibun ki jingïa pher hapdeng ka general duty (office hours) bad ka shift duty ha kino kino ki kam ba ngi trei.

Kumba ka long hi ha ki Central ne State government kito kiba don ïa shift duty ha ki section department ba kham rit la ju bun nongtrei ym duna na ka 4ngut la ne haduh 6ngut ne kham bun ïa kata. Kumjuh ruh wat ki company ne private sectors ruh ki dei ban bud ïa kane ka aiñ trei kam katkum ka Labour act na ka bynta ka jingbit jingbiang jong ki Nongtrei. (Employee). Ka kam, kam dei ban khñiot ne ñion beiñ ne harass ïa ki Nongtrei namar ka ktah (deteriorates)a ia ka bor met bad ka bor jingmut jingpyrkhat jong ki Nongtrei. Kum ka nuksa la da ka kam company ne private haba don ki kam kiba ïaid running 16 kynta kam dei ban duna ïa 2ngut ki Nongtrei bad lada ka don ka kam ba pynïaid 24 kynta kam lah ban buh briew tang 2 ngut ban trei don kam 3ngut ki Nongtrei lada ka pynïaid ïa ka kam kaba running 24 kynta donkam ïa ki Nongtrei 3 ngut ïa kata ym dei ban buh tang marwei ne 2ngut la da ka buh briew (Emploited 2 persons) tang 2 ngut ruh kata ka Company ka lah pynkheiñ ïa ka aiñ ne kata ka Company ka la pynkheiñ ïa ka aiñ kaba long ka hok jong ki Nongtrei, Nongbylla.

Katkum ka juk stad science mynta ne kata Technology ne Innovation era mynta bun ki kam ki kham sting, kham stet bad kham suk ban trei. (light work) katkum ka aiñ trei kano kano ka company ne private ka por trei kam dei ban palat ïa ka 9 kynta. Shisien ba trei tam ïa ka por ne palat ïa kata (over time) dei ban ioh la ka jong ka “over time wages” bad lada ki Nongtrei kiba la heh tulop ka company ne private ka dei ban siew da kaba pynshong-dor katkum kita ki kynta ba la trei kum ka nuksa ki don ki department sorkar ba siew Rs 14/- na ka bynta 1 kynta kum ka “compensatory payments” bad kata ruh kynthup nalor ki “compensatory off” namar ha ka jaka ka Saturday, Sunday ne office  holiday kita kiba trei ha ka shift duty ym ju don shuti namar ka kam ka shah ban trei. Kum ka nuksa ki ophis ba trei kam ha ki sngi shuti kynthup naduh ki kam sorkar, company, private ne riew shimet, kata kythup duh ki Hospital, force departments, electricity power department, air way, railway department, press, media, Dairy milk etc.

Na ka liang kiba trei kam sorkar ka biang namar ki bun ki “Succession facility.”

Hynrei kaei kaba la kham kwah ban “mention” ne ban, ka long kham bun hi kum ki Nongtrei kiba shah ñoin ki dei kita kiba trei ha ki company ne kam private bun ki Nongtrei ki bym ioh ïa ka bai leit bai wan (T. A.) wat lada sah jngai na ki jaka ban poi sha ki jaka trei ne ophis, namar kata katkum  ka “procedure of work for labour law” hi ka kdew ba shisien ba la palat 10 km na jaka sah sha jaka trei kata kum ki Nongtrei ki dei ban ioh ïa ka bai kali, bad lada dei lei lei ba hap ban beh ïa ka pali ban leit trei miet ne step ym tang ki Nongtrei ka sorkar hynrei ki Nongtrei jong ka company ruh ki dei ban leit shaw leit buh ïa ki Nongtrei jong ka.

Nangta shuh shuh shisien ba ka company ne private ki don ki kam kiba ka pynïaid palat 10 kynta shajrong ne sha ka 24 kynta ki Nongtrei ki dei ban don 3ngut na ka bynta kata ka kam, kata ka jingmang ka long ba uwei u  Nongtrei un hap 8 kynta bad lada don ki kam bym lah kiar kum ha ka miet ka ïong ne bym lah beh shuh ne kiwei pat ki daw u Nongtrei u lah ban trei ne peit tang marwei ruh ïa kata ka kam, kata ka dei ka “adjustment mutual understanding among the staff for a work” hangne ka long kaba shai kdar bad ka shong ha ka jingïasngewthuh jingmut lang para ba ïa trei ryng-kat. Bad shisien ba lah trei 24 kynta la long kum ba la trei lypa 3 duty bad shisien ba la trei tam 16 kynta dei ban ioh ruh ïa ka “rest hours” kaba long hi 16 kynta ne dei ban ioh ïa ka off duty kaba 2sngi pura. Bad kane ka por trei ka ïa hap 48 kynta na ka bynta shitaiew ne 6 sngi kane ka long katkum ka aiñ ne “labour law” namar ym don mano mano ban lah ban ïaleh pyrshah ïa ka aiñ, namar ka aiñ la shna khnang na ka bynta ka jingbit jingbiang jong ki Nongtrei, Nongbylla.Namar lada lah trei tam palat ïa ka 48 kynta na ka bynta shi taïew kata kano kano kata ka company ne private ka dei ban siew tam ne “extra wages for extra duty.” Ka dei hok kaba kum ki Nongtrei hapoh ka company ki dei ban ioh.

Bad haba la trei bun kynta ki Nongtrei ki dei buh ïa ka por shong thait kaba biang khnang ba kan ym ktah ïa ka bor jingmut jingpyrkhat bad ba kin ioh ban trei da ka jingkmen ïa ka kam. (Being so a workers after a lengthy hours of work when goes back to his job without sufficient to recover from excessive fatigue of the long period will normally decline and deteriote his health. So to a worker is needed a sufficient rest to take care his mind and body).

3.Ka hok ban pyrshah na bynta ka jingshah ñoin beiñ.(Right against the expoloitation). Katkum ka article ba 23 ka don ka aiñ ban ïada lada shah ñoin beiñ ne shah leh beiñ na ka bynta ki rit ki ria (weaker section) kata ka long ba u briew haba u trei u dei ban trei kum u shakri ym dei ban shah pyntrei kum u mraw ha ka jingmut ba ïar jong kane ka bynta jong ka artikel ba ym dei ban pynbor ïa ki Nongtrei. Bad katkum ka article ba 24 pat ka don ka ain ba ym shah ban trei ïa ki khynnah ba hapoh ka 14 snem ka rta. Bad ha kajuh ka por namar ki dang dei ban ioh ïa ka hok pule puthi ne kata ka free education for children under the age of 14 old year if the Government implement this section 45.

Kumta ban shah ñoin beiñ ha ki kam ki jam ruh ka don ka aiñ ban ïada ïa u ba-rit baria ruh, namar ka ta ym dei ban sheptieng haba ïa khun na bynta ka hok la jong ha kino kino ki kam ki jam haba don ka jingshah ñoin beiñ.

4.Ka hok ban thaw ïa ki kynhun na bynta ka jingïabit ïa biang lang. (Form Union & Assosation). Katkum ka aiñ tynrai (Fundamental Right) kaba hap ha ki bynta ka riti synshar ka Ri India.Bad namar ka Ri India dei ka Ri synshar paidbah kumta katkum ka aiñ la shah ban shan ne seng ia kino kino ki kynhun kum ki seng trei mon sngew-bha ne seng bha lang bad ka don ruh ka hok ban iakhih paidbah haba ki dawa ïa la ka hok na ka bynta u ka jingbit jingbiang lang jong uba bun balang.

5.Ka hok ban ïa khih (Right to movement). Kum ki riew paidbah ngi don ka hok ban ïa khih pyrshah haba ki don kino kino ki jingshah ban beiñ ha ki kam ki jam jong ngi, ha kino kino ki jingtrei jingktah jong ngi.Dei halor kane ka nongrim ba ym dei ban tieng haba ngi ïa khih, lehse ngi pyrkhat ioh shah beh kam noh (terminated) ha ki bor nong ai kam, hynrei khlem ka nongrim kaba biang ym lah ban weng kam ïa u briew.

Nangta shuh shuh halor kane ka hok ban ïa khih kano kano ka jingïakhih kam dei ban ktah ïa ka jingsngew kiwei kum para nong shong shnong hapoh ka Ri bad kam dei ruh ka jingïakhih na ka bynta ban ktah ïa ka ioh ka kot ne ka suk ka saiñ hapoh ka Ri India hi baroh kawei.