Aquiny Befairlyne T. Mawthoh
Bioluminescence ka dei bor haba kiba don jingim kum ki phlang ki kynbat, ki mrad ki mreng ki don ïa ka bor ban pynmih ïaki jingthaba.Ka kyntien bioluminescence ka wan ha ki ar jingmut, ‘Bio’ kaba mut ‘jingim’ ha ka ktien Greek bad ‘lumen’ kaba mut light (lait) ha ka ktien Latin. Ka jingpynmih ïa kine ki jingthaba /ding ka dei na ka daw jong ka chemical reaction ha kaba ka bor la pynmih ïaki ha ka dur jong ki jingthaba. Ki ‘niang bading (Fireflies), ki long kiwei napdeng ki khñiang kiba don ïa kane ka bor hynrei khyndiat lah tip shaphang ki tit kiba don ïa kane kajuh ka bor.
Na ki 1, 20,000 tylli ki jait tit ba lah tip ha ki kot ka sla na ki 3.8 billion, tang kumba 100 tyli ki jait tit ki don ïa kane ka bor. ïa kine ki jait tit lah shem ha ki ri Asia, Australia, North America, South America bad Europe ruh de. Tang khyndiat eh na ki 100 la lah ban shem hapoh ka ri India na ka daw ka jingduna shaphang ka jingwad bniah.
Ki nongwad bniah jong ka ri China bad India ha u bnai slap (Nailar) jong u snem 2019 ki leit sha ki bynta jong ka jylla Assam bad Meghalaya ban wad bniah ïa ki tit kiba lah ban shem ha kine ki jaka. Haba ki iohsngew na ki trai shnong jong ka Mawlynnong, East khasi Hills district, Meghalaya ba don ki tit kiba mih ha ki siej iap kiba don ïa ka bor ban pynthaba bad kaba ki bunsien ki pyndonkam ïa ki kum ki torch light haba ki leit sha khlaw sha btap ki lah leit ban peit ïa ki. Hadien ka jingpule bniah ïa ki dur ki dar, ki rong ki rup jong u bad ruh ïa ki jindon shapoh met sha phad jong u (genetic makeup) ki lah shem ba u dei u tit thymmai bad ki lah ai kyrteng ïa u, u Roridomyces phyllostachydis namarba u wan na ka longïing (genus) Roridomyces bad phyllostachydis naka daw ba lah shem ha ki siej iap kiba dei naka longïing Phyllostachys (Phyllostachysmannii).
ïa une u tit la ñiew kum uwei napdeng ki 97 tylli ki jait tip kiba don ïa ka bor jingpynthaba ha ka pyrthei. Hadien la shem ruh ïa une u juh u jait tit na Krang Suri, west jaiñtia hills district .
Ha ka por mynsngi une u tit u long kumba long lem kiwei pat ki tit, hynrei haba lah wan ka miet, une u tit u lah sdang ban ban pynmih ki jingthaba.Hynrei kaba sngewlyngngoh ka long ba tang u dieng jong u tit (stalk) bad kito kiba long kum u thied ha u siej (mycelia)ki pynmih ki jingthaba katba u khlieh ym pynmih ki jingthaba.Hynrei ki nongwadbniah kim tip dei naka dawai u ban tip kham bniah ki mut ban pule kham bniah shaphang ki genetic makeup.
Ka jingshem ïa une tit ka pyni ïangi iaka jingdonkam ka jongngi ba ngin wad kham bniah shaphang kiei kiei kiba don ha ka mariang bad ruh ka plie iangi ïaka dwar ban ngin tip kham bniah shaphang ka jingmyntoi ba ngi lah ban ioh na kine ki jait tit kiba pynmihding. Kumjuh ruh ka jingshem jong ki riew wadbniah ïa une u tit ka pynkynmaw ïangi ïa ngi dei ban sumar hok ïaka mei ramew.
Author : Aquiny Befairlyne T. Mawthoh,
Bio : Ka kyrteng jong nga ka dei I Aquiny Befairlyne T Mawthoh bad nga shong nga sah ha Smit. Nga lah pyndep ïa ka graduation ka jong nga na St. Anthony’s College, Shillong ha ka sobjeck Zoology bad ïa Master’s ka jongnga na St. Thomas College, Kerala kaba pynïasoh ïalade bad ka University of Calicut ha ka subject Zoology (specialization in Entomology). Mynta nga dang leh ïa ka PhD (2nd year) ha ka sobject Agricultural Entomology na ka skulbah Lovely Professional University, Punjab.
Photograph : Steve Axford