Raphael Warjri
Kawei na ki jingtbit ba kongsan hapdeng ki nongsumar kynbat ka long kaba ki da phrang jingtip bad tip janai la ka kam naduh ba ki la ioh pateng na ki longshwa manshwa. Kane ka jingnang jingtbit ka ïapher bad kato kaba leit pule shah hikai ha ki shlem pule kum ki nongsumar ka juk mynta. Ka jingtbit ha ka juk mynta ka long da ka syrnot jingtbit na ki shlem hikai ne salonsari jong ka jingtbit ha ka sumar sukher bad ka koit ka khiah bad ba la pynshisha katkum ki riewstad tip ka juk mynta ba la kubur da ka iktiar sorkar. Ka jingtbit jong ki nongsumar kynbat pat ka dei ka ba pyrshang hi da lade ban pynkhiah ïa ki nongpang bad dei tang ka mih jubab (result) ba jop ba la mad da ki nongpang kaba long ka syrnot ba ym donkam ban kubur da kano kano ka iktiar sorkar. Tang kito kiba la shah pynkoit pynkhiah na kino kino ki jingpang kiba lah ban pur khana ha ki paidbah ban tynjuh bad shaniah ha kata ka jingtbit ba shisha bad ba shida. Kawei pat ka rukom sumar kynbat ka long ba ki nongsumar ki dei ban tip ïa ki nongpang shimet ha lade shwa ba kin ai jingsumar lane ban ai dawai katkum ba dawa kata ka met bad ka jingpang. Kata ka mut ba ym lah ban sam sha kiwei pat kiba pang kumjuh da ki juh ki dawai namar ba dei ban shna katkum ka jinglong ka met shimet jong ki nongpang ha lade. Ha kaba ïadei bad ka dawai doktor ka juk mynta pat kawei ka dawai ba la shna ka shlemkhaiï dawai (Pharmaceutical company) ka lah ban pynkoit ïa kiba bun bad la ju pynkhreh hi kumta ban ai dawai nongpang ba long kyllum lang naphang ïa kajuh ka jingpang. Ha kane ka rukom ka sumar kynbat ka pynkhiah syndon hynrei ka sumar doktor lah ban koit shipor tang kat ban kyrda na ka ñiuñ met kaba jur. Sa kawei pat kaba mynsaw na ki dawai ka juk mynta ka long ba man la ki dawai ki dei kiba la khleh kalai (chemical compound) kiba ktah ne kyrtoh kylla ïa ki nongpang (side effect) lada kynrei palat ka rukom dih dawai. Ki dawai kynbat pat da lei lei kim ju don ka daw ban kyrtoh kylla ban pyntroiñ ïa ka met ki nongpang.
Jar la katta ym lah ban len ba ka rukom sumar ka juk mynta (allopathy) ka la pynkoit pynkhiah ïa byllai ki briew ha satlak pyrthei bad ki kor sumar ba la san bad janai ha ka rukom sumar ki la ïarap shikatdei ïa ka longbriew manbriew. Ka sumar kynbat (Ayurveda) pat ka don la ka synñiang ha ka jylli ban pynkoit pynkhiah ïa ki nongpang ha la ka lyngwiar sumar lajong kaba khlem da ioh ka bor ka iktiar na ki shlem hikai lane na ka sorkar. Hynrei ka shong ha ki briew ban pynshongñia ïa ki jait jingpang kiba dawa ban sumar da kano ka rukom babiang tam eh ha ka met briew. Kane ka bynta ka dei katkum ka jingshem shimet ki briew ha lade lane ha la ïing la sem. Ha kajuh ka por pat ka don ka bynta kaba long salonsar ha kaba bun na ki briew haba shim kyllum ki sngewthuh kumjuh ïa kano kano ka phang. Lehse kane kam dei ba pynksan ne pynrem ïano ïano, hynrei ka dei ba shim kyllum kum ka jingsngewthuh paidbah ba kham long salonsar. Ki jingpang barit baria kum ka baïongkhlieh, jyrhoh, suhkhriat, ter ter ka long da kano kano ka dawai lada dei ka sumar juk mynta ne sumar kynbat, hynrei kaba biang eh ka long ban ïaishah katba lah ba kan dep hi la ka pali da kaba kyrda hi da ka met haduh ba kan jah rngai hi haduh ban da koit. Ka ba marmlien ban dih dawai manla ba pang ka kylla long ka jingmlien ba kwah suk ka met briew. Lada ailad ba ka bor na shapoh jong ka met ba kan kyrda hi da lade ka met kan long ka ba koit ba khiah barabor. Hynrei ynda la marmlien ban dih dawai, ka met ruh ka dawa ban rung dawai ha ka met ban koit kham kloi.
Ki jingpang ba kham shyrkhei kum ka pynhiar kpoh, suhot, khieshohrih ter ter kaba long paidbah hi ki kham lmun ban dih dawai doktor ka juk mynta. Ki jingpang kum kaba khylliah ne kdiah mat, kheiñ shyieng, mynsaw ot tari ne pam wait ter ter kiba bun ki paidbah ki kham sngew shaniah ha ki nongsumar kynbat, lait noh tang ynda la jur palat ba ki kieh ban leit beit beit sha hospital lane ki doktor ka juk mynta. Ka don ka daw bah kaba kongsan ha ka khylliah ne kdiah mat, kheiñ shyieng ki paidbah ki kham sngew shngain ha ki nongsumar kynbat Khasi namar ba ka lah ban pynkoit biang kumba ju long da ka bor ki dawai kynbat, katba ha hospital pat ki ju pyndait da ki nar lyngkniap kaba bunsien ka pynshitom hadien habud lane lah ruh ban khrew. Kiwei kiwei ki jingpang ba tip dah kum ka juk mynta kiba da jer ïa ki khñiang jingpang bad kiba da don thik pa thik ka rukom pang kaba lah ban nujor kawei na kawei lada dei kiba syriem ruh, kumta ka dei hi ha ka jingstad jong ki doktor ka juk mynta bad ha hospital. Ki dak ki shin jong kiwei kiwei ki jingpang kiba ha ka imlang sahlang la suba ba dei u thlen, ka bih, ka lasam bad kiwei kiwei ki jingpang katkum ka jingsngewthuh ki briew, ka shong ha la ki longïing longsem bad ki briew shimet ban rai. Bunsien hi ki riew tymmmen ki dang ithuh ia kum kita ki jingpang bad kim da leh thurmur ba ioh sah khrew ki nongpang. Ka imlang sahlang kyllum hi ka la kham shaniah ïa ka sumar sukher ka juk mynta namar ba la shynna ki kam pynkoit pyn-khiah kiba thikna bad kiba lah ban pynneh ïa ka jingim briew kham jlan ha ba nujor bad ka rukom sumar sukher kynbat kaba ym pat lah ban bna nam kum ka jingstad sumar sukher ka juk mynta.
