U Nongsain Hima, 2021
Ka Meghalaya Aids Control Society (MACS) ka la pynbna ba ka jingdon jong ki briew kiba im bad u khñiang HIV hapoh ka Jylla ka long 5857 ngut bad 286 ngut na kine ki dei ki khynnah. Kine ki jingkheiñ ki dei kiba hap ban pyntieng ïa ngi kum ki nongshong shnong bad ngi donkam ban ïakhun tyngeh pyrshah ïa kane ka jingpang katba don ei ka bor. Hynrei ki dei tang kito kiba la ïohlum jingkheiñ da ka MACS lane ki dei kito kiba la wan ban pynithuh ïalade ba ki don ïa u khñiang HIV. Ngim tip sa katno phew ne hajar ngut ki don ki briew ha ka jylla kiba im bad une u khñiang jingpang, hynrei ki bym pat wan shakhmat ban pyntip sha ka MACS. Lehse ki lah ban bun ban ïa kaei kaba ngi lah ban mutdur ne pyrkhat. Na ka liang ka MACS ka la pyntip ba katkum ka jingkheiñ jong ka, ki lah ban don haduh 11,000 ngut ki briew kiba don ïa une u khñiang jingpang ha Meghalaya.
Nalorkata, kaba kham sngewma ka long ba ki don kumba 1,600 ngut ki briew kiba im bad u khñiang HIV kiba la iehnoh ïa ka jingsumar (Lost to Follow Up Cases-LFU), hynrei na ka liang ka MACS ka ïaleh katba lah ban buddien ïa ki wat hapdeng kiba bun ki jingeh naba kim ïathuh hok ïa ki jaka sah ne ki nombor ‘phone’ jong ki. Kane ka kham sngewtriem ba haduh 1,600 ngut kin shu jah kumto khlem da pyntip shaei ki la leit ne khlem da kynjoh ktien. Ka long kaba eh shibun ban wad ïa kine kiba la jied hi ïa ka lynti ban shu jah rngai noh. Kam dei ruh kaba suk ïano ïano ban leit wad ïa iwei pa iwei na kine kiba la jah. Shu kyrmen ba kine kiba la jah rngai na ka jingsumar kin ym pynsaphriang ne pynïabit sha kiwei ki bym don jingtip eiei.
Namarkata, ka long kaba donkam ïa ki nongshong shnong ban phah leit peit bniah ïalade na ka por sha ka por ban tip kumno ka met ka phad jong ki ka long. Ngim dei ban kheiñ sting. Ka ju long ba na ka daw jong ka jingbym tip, ngi lah ban long pynban ki nongrah ne ki nongpynsaphriang ïa une u khñiang jingpang sha kiwei. Ka bha shibun ban shu tip la ka met ka phad ka lait ne em na ka jingshah ktah ha u khñiang jingpang HIV. Kam dei ban don kano kano ka jingtieng ne ka jingartatien, bad haba leit phah peit bniah, ka dei ka rukom ba ki doktor bad kiwei kim lah ban ïathuh ïa ka kyrteng jong no jong no bad hap ban buhrieh beit.
Sa kawei ruh ka bynta kaba ngi hap ban kynmaw ka long ba ki la don 344 ngut kiba la khlad noh na u khñiang HIV hapoh ka jylla haduh mynta. Ki don ruh sa 44 ngut ki bym treh shuh ban dih dawai bad kaba kham sngewsangsot ka long ba ki don 286 ngut ki khynnah kiba im bad une u khñiang jingpang. Katkum ki jingkheiñ jingdiah, ka jingdon jong ki briew kiba im bad u khñiang HIV hapoh jylla ki bun eh ha East Khasi Hills, West Jaiñtia Hills bad East Jaiñtia Hills, bad 3 na man la ki 1000 ngut ki longkmie armet hapoh ka jylla ki ïoh ïa u khñiang HIV hadien ba la peit bniah ïa ki.
Ka jylla ka barit, hynrei ki jingkheiñ jingdiah kiba ngi hap ban ïa shimkhia bad leh ïa kaba donkam ban ïada na ka jingsaphriang jong une u khñiang jingpang. Kaba kongsan tam ka dei ban ïoh ïa ka jingtip kaba thikna, ba bniah bad ka bym ïalam bakla ha kaba ïadei bad ka HIV/Aids. Ban tip ïa ki jingshisha, donkam ban ïakren ne ïasyllok bad ki nongsumar kiba don ha kane ka bynta bad ym ban shu ngeit biej ïa kat kiba don. Ka jingtip kaba thikna kan pynshai kdar ïa ka jingmut jingpyrkhat jong ngi bad kumno ba ngi dei ban phikir ïalade bad ïa kiwei.