Raphael Warjri
Ka long kaei kaei ka ba sngur mynsiem haba ki paradoh parasnam ha ka niam tynrai kim shlan shuh ban khar shyieng na kpep ba thang pynkhuid ïa ka met jong ki parakur parakha kiba la dkut u saihukum. Kata ka long kaba shai ba ki sngewthuh ba ym lah shuh ban dang bat skhem triang la ka tynrai na ka daw ba la synjor bad jyndong ka jingtip kaba shai kdar shaphang ka niam im niam iap. Kito kiba dang tip la ka tynrai ki dang ïai pynneh bad pynphuh pynphieng la ka niam ka rukom kumba la hikai pateng ki longshwa manshwa. Ki mawbah jong ki hajar tylli ki kur Khasi ki la sah sa tang ki nongmuna jong ki khanatang ha ki pateng bynriew ha ka lawei. Kumba mynta ha kane ka juk la sah ha ka lyngngoh bad sngew phylla ba kumno ki mawbynna naduh mynnor ki lah ban ïeng shynna ha kylleng ka Ri Khasi, kumta ruh ki pateng bynriew ban sa wan ha ka lawei kin sa sngew phylla shaphang ki mawbah jong ki kur ki jait. Ki parakur parakha ba la rangbah ha kane ka juk lehse ki dang kynmaw byrngut byrnget lane lah ruh ban don kiba dang tip thikna ba kumno ki khar shyieng hadien ba la thang pynkhuid ïa ka met briew ba la dkut u saihukum. Ym tang katta, lah ruh ban dang don ki ba dang kynmaw ïa kaba leit thep mawbah kaba dang kynrei haduh shwa ban kut ki snem 1970 ter ter. Ki don kiba dang sakhi ba ki buh mawshyieng ha la shnong la thaw ba ki shong ki sah bad shim bynta ruh ha ka aïom ba dei ban leit thep mawbah sha la ka shnong trai sha ba kham pajih. Katkum ba la tip pateng na ki longshwa manshwa ki da sait pynkhuid bad ri sumar kyndong ha mawshyieng shwa ban long ka phur ka siang, bad ha ba jam lyngba ka wah ruh ki da pun lynti da ki sai jyrmi, sai rusom. Ha kita ki phew snem ba la leit, ha ka juk mynta ki don kiba pyndonkam da u saikor ruh ban pun lynti lyngba ki wah haba leit on ïa ki shyieng sha mawbah na ka bynta ka phur ka siang. Ki khun ki ksiew ka juk mynta ki dei ban tip ïa kine baroh kiba dei ki snap jong ka longbriew manbriew ha ka lyngwiar ki paidbynriew Khasi.
Wat kiba kylla thang ruh ha ka juk mynta ki la tyngkan ban kubur na ka bynta ban khar shyieng namar ym da thikna shuh ba ki trai longiing longsem jong kiba la iap bad thang ruh ba kin dang lah ban bat pyrkhing ia ka niam ka rukom ban buh mawshyieng. Kumta barabor ka kylla thang ka la shu kut noh tang ynda la ing ploiñ tang u sohpet bad kiwei kiwei ki kamram ki ba sah katba bthah kiba kylla thang ïa ki trai met. Ym lah ban batai ba lashai la shisngi ynda ym lah shuh ban ioh diengthang shuh, wat ka thang dieng tyllaw ruh ka lah ban duh noh. Ha kane ka liang, lehse ka Seiñraij ka la dep khreh lypa da kaba shna da ka kpep ne Khnap Thangbru ba la thaw pyrshot da u Ma Kambel Shullai (BKDB) bad ba la pynbiang ruh katkum kaba dawa ka riti tynrai ha ki bynta ba donkam. Kine ki long ki erkylla ha ka imlang sahlang ki ba jia bad ïai jia miet la bat sngi na kawei ka snem sha kawei pat bad ka nongrim saiñpyrkhat Khasi ka dei kaba im bad san katkum ka juk. Ynda la iapan na ka iktiar longblei, kan sa mih hi ka jubab ban kylla katkum ba dei ka juk. Hynrei ha ka jinglongbriew ka don ka mynsiem ba angnud ban pynneh ïa kaba ju leh naduh mynnor. Ha kajuh ka rukom ym lah ban batai ba lashai lashisngi ba wat ha ka jer khun ruh ym lah shuh ban ioh ki klong ki skaw bad hap pyndonkam da ki bitor. Ha kane ka khep mynta kane ka la dep jia lypa ba la pyndonkam da ki bitor ha ka suit ka shor bad kine ki long kiei kiei kiba ym lah ban kiar ha ba dang tip pat ban pynneh ia ka thymmei. Ha ba kdew ban pynneh ïa ka thymmei ka long kumba thaw ïa ki ïingsad ïing lyngdoh ha ki katto katne ki raij bad hima, ba ym bit da lei lei ruh ban kiew u nar. La shem ba don ki ïingsad ïinglyngdoh ki ba pyndonkam da ki tiar thymmai ka juk mynta kum ka muna plastik ban rah tiar rah tar, kum ki kynja jingsiang tyrsok jrijem (linoleum mat, foam mattress etc) ban siang ha ka jaka u tlieng u shylliah, hynrei horkit hordang ki kynja tiar nar da lei lei ym ju kiew. Kumjuh ruh ha ka liang kiwei kiwei ki tiar kum ka dabor, ka pliang, ka khuri, ym lah shuh ban ioh da ka dieng, saraw ne rnong bad la pyndonkam da ka thoit, isbad bad kiwei kiwei (steel, alluminium, plastic etc) ki mar ka juk mynta. Kaba dei ban khmih bniah ka long ba lehse ka thoit bad isbad ruh ki dei kiba saiñ na ka eitnar ba ym lah ban pyndonkam ne ban pynkiew ha ïingsad. Ka ba thikna bad long shngaiñ ka dei tang ka tama, ka rnong bad lada kotbor da ka ksiar ne rupa.
Ha kawei pat ka liang jong ki maw ba lah ban pyndonkam ha ki kam niam ka da don ka ïapan ban long u maw babit babiang ban thung mawshyieng ne mawbynna, lait noh ïa ki kor, mawker phrah mawker kynroh, mawshong thait, bad kiba kum kita kiba ym da don ka niam ka rukom. Hynrei lait na ka niam ka dei ruh ka jingtbit kumno ban tih bad phiah lyngkhot na u mawramsong.
