Shillong, Jylliew 30
Ki lai tylli ki aiñ, ba la pynkylla, ban ïakhun ïa ki kam sniew ha kaba ka phang pdeng ka long ban pynïoh ïa ka hok na ka bynta ki lanot, kin treikam pura ha ka Ri baroh kawei naduh ka Lah Sngi U Blei.
Kine ki kynthup ïa ka Bharatiya Nyaya Sanhita (BNS) ka ban mih bujli ha ka jaka jong ka Indian Penal Code (IPC), ka Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita (BNSS) ka ban bujli ïa ka Criminal Procedure Code (CrPC) bad ka Bharatiya Sakshya Adhiniyam (BSA) ban mih bujli ha ka jaka jong ka Indian Evidence Act (IEA).
Kawei na ki kyndon katkum kitei ki aiñ ka long ba ki nongbishar kin hap ban ai rai hapoh 45 sngi naduh ba la kut ka jingtian bishar katba ki sorkar jylla kin hap ban pyntreikam da ka ‘Witness Protection Scheme’ lane ka skhim ban ai jingïada ïa ki sakhi khnang ba kin lait na ki jingman bad ba kin long kiba kloi ban ai ïa ka jingïatreilang bad ki bor jong ka aiñ.
Nalorkata, kawei ka jingmyntoi ka long ba ki paidbah ki lah ban ai FIR (First Information Report) lane jingujor ha kano-kano ka thanat lane ki lah ban ai ïa kata ka ‘Zero FIR’. Kum ka nuksa, lada ki briew ki ngat ha ka apot jong ka jingleh kam sniew ha Umpling, ki lah ban leit ai ïa ka jingujor sha thanat Mawlai. Ka don ruh ka lad ïa ki paidbah ba kin ai jingujor lyngba ki kor ki bor.
Kan dei ka kamram jong ki pulit Mawlai ban phah buddien ha ki pulit jong ka thanat kaba ka shnong Umpling ka hap. Kumba ka long mynta, ki pulit kim ju kham pdiang lada leit ujor ha ka thanat kaba ka jaka ba jia ka kam sniew kam hap hapoh ka jingpeit jong ki. Naduh ka 1 tarik Naitung pat, ki pulit kim lah shuh ban kyntait ïa ki FIR ba ai na kano-kano ka jaka wat lada kata ka jaka kam hap hapoh ka thanat ba dei peit ma ki.
Shuh shuh, hapoh ka aiñ Bharatiya Sakshya Adhiniyam (BSA), yn pdiang ïa ki sabut ba lum lyngba ki kor ki bor. Kum ka nuksa, ki dur khih lane ‘video’ kin dei ki sabut kiba ki ïingbishar kin pdiang.
Hapoh ki kyndon bathymmai, ka long kaba donkam ïa ki stad ‘forensic’ ba kin leit sha ki jaka ba la don ki jingjia bashyrkhei kum ka kam pynïap briew khnang ba kin lum ïa ki sabut.
Nalorkata, kitei ki aiñ kin ïakhun pyrshah ruh ïa ki kam be-aiñ kum ka jingbom shnong da ki paidbhur (mob lynching), ka jingshah leh be-ijot ha kiba bun ngut ïa ki khynnah kynthei bad kiwei.
Ha kajuh ka por, hapoh ki kyndon bathymmai, ki pulit kin ïohlad ban tohkit ïa ki nongleh ïa kam be-aiñ na ka 15 sngi kumba ka long mynta sha ka 60-90 sngi bad kiba bun ki la pynpaw ba kane kan long ka jingman bad ka long kum ka jingaibor kaba palat ïa ki pulit. Ki pulit ki ïohbor ruh ban pynshitom ïa ki runar hapoh ki kyndon jong kitei ki aiñ ba la pynthymmai lane hapoh ka UAP Act kaba la don lypa, hynrei ym shym la buh satia ïa ki kyndon ha kano ka rukom kin rai ïa kane.
Nalor kitei, ki dang don bun shuh kiwei pat ki kyndon hapoh kitei ki aiñ bathymmai ba ki paidbah kin hap ban tip bad sngewthuh.
Ha Meghalaya, palat 2,000 ngut ki pulit ki la dep ban ïoh jinghikai ha kaba ïadei bad kitei ki aiñ ba la pynthymmai khnang ba kin sngewthuh shai kumno yn pyntreikam ïa ki bad ba kin lah ruh ban ai jingmut ïa ki nongshong shnong kiba donkam jingïarap na ki bor jong ka aiñ.