La bun than ki nongieid ri; Nang hiar ka jylla

Ha ka jylla Meghalaya baroh kine ki seng bhalang kynthup ïa kito kiba la seng la kumba 50 snem mynshwa ruh kim dei kiba lah register ïalade.

Kong Patricia Mukhim

Ka jylla Meghalaya mynta ka long kawei na ki jylla kaba la bun tam ki seng ieid ri. Don kiba khot ïa ki, ki NGO kaba mut Non-Governmental Organisation, lane ka seng kaba trei ïa ki kam pynroi da ka jingkyrshan jong kiwei pat ki seng kiba don ka jingthmu ban kyntiew lem ïa ka longbriew-manbriew (social organisations), ki NGO kim trei hapoh ka sorkar wat lada ki hap ban bud ïa ki kyndon kumba bud lem kiwei ki nongshong shnong. Ki NGO ki dei kiba lah register ïalade kum ki co-operative society lane ki trust bad kiba hap ai jingkheiñ thik-pa-thik ïa ka rukom trei kam jong ki. Nalor kata ki don ruh ka jingshah audit lane ka jingai jingkheiñ thik-pa-thik sha ki nongbei pisa ïa ki.   

Kim lah satia ban pyndonkam bakla ïa ka pisa kaba ki ïoh na ki nongbei pisa lane ki ‘donors.’ Te ban pynïasyriem ïa ki seng bhalang bad ki NGO ka long kaba bakla shibun eh.

Ha ka jylla Meghalaya baroh kine ki seng bhalang kynthup ïa kito kiba la seng la kumba 50 snem mynshwa ruh kim dei kiba lah register ïalade. Ka jingbym kwah ban register ka long namar ba kim kwah ba kan don kano kano ka jingtohkit halor ka rukom ïoh pisa jong ki. Kine ki seng baroh ki pyni kam na ka por sha ka por hynrei kim ju ïathuh paidbah pat ba ki ïoh pisa naei. Nangno ka wan kata ka fund kaban pyntrei kam ïa ki nongrim jong ka seng? Lada phi kam ïalade ba phi trei na ka bynta ka bha ka miat ki paidbah phi dei ruh ban ïathuh shai naei ba phi ïoh pisa ban pyntrei ïa kita ki kam. Kata ka dei ka kamram kaba nyngkong eh kaba ki seng bhalang ki dei ban bud bad pyntrei kam. Haba don ka general meeting lane ka executive committee meeting jong ki nongkitkam, U treasurer lane u nongbat pla pisa u dei ban ai jingkheiñ tiak-pa-tiak katno ka pisa ka wan, nangno ka wan bad katno la pynlut. Lada kano-kano ka seng kam bud ïa kane ka kyndon kata ka mut ba kam long ka seng kaba trei da ka jingkhuid bad kaba lah ban ai jingkheiñ sha ki paidbah (transparent and accountable).

Ka jingmih jong ki seng bun jait ha kane ka jylla kynthup ïa kito kiba shu leit dawa pisa beit na ki dukan ha Khyndailad, na Ïewduh bad na kiwei ki jaka ba don ïew ka la pynkiew dor ïa ki mar ki mata ha kane ka jylla. Ynnai ïakren ïa u soh u pai uba wan nabar jylla. Bun na ngi ngim kot bor shuh ban thied ïa kito. Hato ki heprit jong ngi sha nongkyndong ki lah mo ban ïoh bam soh, bam kait lane bam ïa ki jingbam kiba tei ïa ka met bad ïa ka jingmut jong ki? Em kim lah shuh namar ba ka jingduk ka la ban jur. Wat ka doh ka dohkha ruh bun ki longïing kiba ym kot bor shuh ban thied. Ha kine ki khyndiat sngi ba la leit u sohsaw u poi haduh 100 tyngka shi kilo bad u phrisbin lei-lei haduh 200 tyngka shi kilo na ki dukan shnong. Kaei ka daw jong ka jingkiew dor tasam ki mar bam mar dih haduh katne? Hato kam dei na ka daw ba la bun than eh ki seng bhalang kiba khrong pisa jubor na ki nongwan rah mar shalan bad na ki nongdie dukan? Ki nongdie petrol bad diesel ruh baroh ki hap ban siew sha kine ki seng bhalang. Ha kaba kut kine ki petrol pump kim banse ban khleh milai sa da ka um bad ka petrol khnang ban mih ka bai seng bad ka bai ïohnong de katto katne.

Dang ha kine ki khyndiat sngi ki la don ki seng na Ri Bhoi kiba khrong pisa na ki trok wanrah dohkha sha Shillong. Ym don shuh kawei ruh ka marbam ne kiwei pat ki mar shna ïing ki bym shah khrong pisa na kita ki seng bhalang. Mano ba siew pat ïa ka dor kaba rem ha ïew ha hat? Dei ma ngi ki nongthied kiba shah lute bad kiba hap ban shah ïa ka khia ka shon baroh ha kane ka pyrthei kiew dor.

Haba kumta hato ngi donkam mo ïa kita ki seng bhalang? Kiei ki kam kiba ki la lah ban leh ban ïada ïa ngi na ka jingrem dor ki mar ki mata ha ïew ha hat. Ha kiwei pat ki jylla ki don ki seng kiba ïeng pyrshah ïa ka jingkiew dor bad ki wad jingtip bniah na ka sorkar balei ba kiew dor ka mar bam haduh katne. Hato don kawei mo ka seng kaba ïeng sha ka liang ki paidbah ban buh ïa kine ki jingkylli hakhmat ka sorkar? Don kawei ne ka seng kaba ïaleh pyrshah ïa ka bamsap bampong kaba la jur haduh katta katta ha kane ka jylla?

Ki seng bhalang ki kharoi namar ba ma ngi ki paidbah ngi jaituh ban ïaleh pyrshah ïa ka sorkar bad ngi pynkit lut ïa kiei-kiei sha kita ki seng bhalang. Da kaba leh kumta ngi pynkiew skong ïa kita ki seng bapher bapher, katba ïalade pat ngi thet-kti bad rieh sha kyndong.

Mynta ha kum kane ka khep ha kaba ki seng bhalang ki la kha mih kum ki jynreiñ ngi la dei ban ïashong pyrkhat bha kumno ban ïaleh nangne shakhmat. Ki nongpynïaid shnong ki don ka jingkitkhlieh ban peit ïa ka synshar ka khadar ha ki shnong jong ki bad ban rat dyngkhong ïa kino-kino ki seng kiba pyntieng pynma ïa kiwei bad khamtam eh ïa kiba trei ïa ki kam lajong. Don ki seng kiba ïeng beit tang ban pyrshah ‘dkhar’ haduh ba ki kontrak kiba hap pyntrei ïa ki kam kiba ki misteri Khasi kim tbit ban trei la hap ban shu pynsangeh noh khongreng. Bunsien kaei-kaei baroh ka kut noh ha ka jingïasiew pisa ban pynïaid beit ïa ka kam bad ban yn lah ban pyndep ïa ka kam kaba dei ban pyndep.

Mynta ka sorkar kmie ka la rai ba yn pynlut haduh 24,000 klur tyngka na ka bynta ka surok 4 lane naduh Umïam shaduh Jaiñtia Hills. Kumba 12,000 klur tyngka na kane kan leit sha ka Assam. Na kane ka 12,000 klur tyngka ka ban wan sha ka Meghalaya kan don ruh ka bhah na ka bynta ban shim ïa ka khyndew na ki trai jaka. Ngi ïohi kumno ba ka jingshna ïa ki surok ha kane ka jylla ka sangeh noh hateng-hateng na ka daw ba mih ki kynrum-kynram ha ka ïadie-ïathied jaka. Hangne ruh ki mih kita ki “middlemen” lane ki mynnong (agent) kiba thied tad ïa ka jaka na ki trai jaka bad sa die pat shiphew shah ka dor sha ka sorkar. Dei na kine ki daw ba ka jylla ka sah dien sah ha kiba bun ki liang.

Kum ki nongshong shnong kiba don ka jingkitkhlieh lada ngim ïashong pyrkhat halor kine kiei-kiei te ki khun ki ksiew jong ngi kin hap ha ka apot kaba kham jynjar shuh shuh. Kine ki dei ki mat ki phang kiba dei ban ïathir kyrkieh, lym kumta te ka jaitbynriew ka la nang poi sha tmier. Ym don mano-mano ba ieid jaitbynriew. Baroh ngi ieid ïalade shimet bad la shu pyndonkam thala ïa ka ktien jaitbynriew na ka bynta ka myntoi shimet.