Ka Maïan u Khasi ka kham khraw ban ïa ka saïan ki ‘Riewstad mynta                                    

Kane ka pyni shai kdar ba ki longshwa- manshwa jong ngi ki la dep tip bad ïathuh lypa ha shwa ba ki 'riewstad jong kane ka juk kin lap ne shem ïa ka sap jingstad...

Babu Kular Khongjirem

Lehse, ki nongpule ki lah ban sngewlyngngoh bad sngewphylla lada ki pule ïa kane ka jingthoh, hynrei ka long pat kaba shisha. Ka jingstad maïan Blei u Khasi hyndai ka kham khraw bad kham jylliew shibun shah ban ïa ka jingtip bad jingbatai ki ‘riewstad saïan (Scientists) jong kane ka juk mynta. Napdeng bun tylli ki maïan Blei ba ki Khasi ki la dep ïathuh lypa, mynta ngin shu ïa peit shwa ïa kane kawei ka maïan baphylla.

Ki Khasi mynshwa ki ju ong ba, ym ju bit ban shongkha shi kur shi jait, shi bahaïing shi bahasem bad lada leh kumta, ki shu ong ‘sang’ bad ka kut tang katta. Kim lah pynshisha pat (proof) palat nangta kumba leh ki ‘riewstad saïan. Tangba ka ktien ‘sang’ ka khia bha ha ngi ki Khasi. Hynrei, ha kine ki phew snem ba la leit, ki Doctor bad ki Scientist ba stad jong ka pyrthei ki la lah ban pynshisha ïa kane ka jingngeit bad jingbatai u Khasi.

Katkum ka jingbatai bad jingshem jong kine ki ‘riewstad, ki ong ba ha manla ka snam jong uwei-pa-uwei u briew ne ka briew, ki don kita ki ‘Genes’ khamtam kita ki ‘Genetic family’. Ki ong hana, ba lada  kita ki ‘Genes’ ki ïadei ne ïahap da kijuh, ym ju long. Lada jia ryngkhat ba ki ïa kum shongkha da kijuh ki ‘Genes’, kiba mih nangta ki dei ki khun ‘pongka’ ne ki khun bym biang ka met ka phad ne kiba duna ha ka bor jingmut ne ka bor pyrkhat – pyrdaiñ. Ym tang katta, lada ka snam ka dei na ki juh ki ‘Genes’, kita ki khun ki lah ruh ban ïoh bad thaw laiphew jait ki jait jingpang kum ka jingpang TB, Cancer, blood pressure (BP) bad bun rukom ki jait jingpang ba har rukom ha ka met.

Ki ong bad batai ruh ba ki khun ba mih na kijuh ki kmie ki kpa ki don da kijuh ki ‘Genes’. Kiba dei shi kur shi kha ne shi bahaïing bahasem ruh ki don hi da kijuh ki ‘Genes’ ym ju long ban ïa shongkha-shongman. Ka jingmaham bad kheiñ sang u Khasi ba ym bit ban ïa shongkha-shongman shipara, shikur shijait bad shi-ïing shi-sem ka la urlong bad pynshisha kdar mynta hakhmat ka pyrthei stad ba ka sap bad ka maïan Blei jong ka jingïathuh lypa u Khasi mynshwa ka kham khraw bad kham jylliew bun shah ban ïa ki Doctor ne Scientist ba stad jong kane ka pyrthei stad mynta.

Napdeng ki jaidbynriew ba shongkha shi-ïing shi-sem, shi kur shi jait bad shi bahaïing bahasem, ki mih byllai ki khun ‘pongka hynrei hangne ha ri Khasi jong ngi pat ba ka dei ka ri tip kur tip kha, ki khun ‘pongka’ ki kham duna shibun. Kane ka pyni shai kdar ba ki longshwa- manshwa jong ngi ki la dep tip bad ïathuh lypa ha shwa ba ki ‘riewstad jong kane ka juk kin lap ne shem ïa ka sap jingstad jong ki. Haba kumta, kham stad ki longshwa-manshwa jong ngi ne kham stad ki scientist jong kane ka juk mynta ne? Ki nongpule kin sa ai ka jubab kaba biang halor kane.