D H Kharkongor
Ka por ka mareh sted thir thir naba ngi lah da rung sa sha u Risaw, u bnai uba shiphew. Kumta wat ka jingkut noh ka jong une u 2025 ruh kan nym slem shuh. Ym artatien ba ka Lyiur ka lah kut ne ba ka lah leit phai. Nangne sha khmat ki lyoh kiba lieh kshong, kiba imat jem ruh mup mup kum u kynphad, kin sa nang paw shynna ha sahit bneng. Nangne sha khmat yn sa nang iohi shynna, haba khmied sha ka sahit bneng, ïa kata ka ‘jingphriang ja-rut jong ka miaw’. Kumta nangne sha khmat ka Synrai kan sa nang paw shynna. Ka jingshit, ka jinglhop, kaba lem bad ka jingtheh syep, kaba mynsngi kynshai, kan sa nang duna. Yn sa nang sngewthuh pat de ïa ka jingsdang jong ka jingkhriat jong ka suiñbneng khamtam mynstep phyrngap bad ruh ha ka por prem-mied. Yn sa nang sakhi ruh de ia ka jingsdang jong ka jinghap jong ka um-jer. Ka jingpynngad kaba shisha kan sdang ha shwa ban sep noh ka sngi. Kaba katno tam ynda haba beh hir hir sa ka lyer Synrai.
Ka por jong u Piskot pat ruh kan sa kutnoh. Ka ‘jingtieng kohtympan’ than eh ruh ka dei ban kut noh. Ka la dei sa ka por ba ngin nym shu shah shkor shuh ha ki ‘nongpyntieng kohtympan’. Ka la dei sa ka por ba ngin da puson sani bha jai ïa kiei kiei kiba ki ‘pyntieng kohtympan’. Ka la dei ruh ka por ba ngin kyndit bynriew noh kat ban ïasangeh noh ‘ka jingkyntiewskong than eh’ ka jong ngi ïa kiba dang dei pynban tang ki ‘Kada’. Ka dei namar ka ‘jingkyntiewskong than eh’ ka jong ngi ia ki ba ki sa kum pyrkhat ba ki dei pynban ki ‘Sing’. Ka por ka la dei ba ngin rangbah noh joit bad kutnoh ka ‘jingtieng kohtympan’ ïa uta u nongwei shisngi, kaba katno tam ban shu ‘tieng kohtympan’ pynban wat ïa ka lynti rel lane ïa ka ‘Railway’. Peit nuksa shwa tang na ki Garo lane ki A’chik, kata, na ka jingdon jong ka Ri Lum Garo ïa ka Mendipathar Railway Station. Kaba katno tam na ka jingangnud ka jong ki ba kiwei kiwei de ki bynta jong ka Ri Lum Garo kin don lemnoh ïa ka ‘Railway’ kumba long ka thaiñ Resubelpara-Mendipathar. Te to ngim dei shuh ban long thik kum ki Shrieh wei ba ka long kaba eh ban pynsngewthuh ïa ki Shrieh ba ka Um-ngap ka kham thiang bad ka kham shngiam bun shah ban ïa ka Kait.
Te haba poi beit noh ha ka phang ba ngi ruh ngim dei ban dang ïaimutop kum ki Shrieh. Namar kata ngim dei ban shu tieng kohtympan ïa ka lynti rel ne ïa ka Railway. Ngi dei ban ïar jingmut jingpyrkhat lem noh kumba long ki A’chiklem bad kiwei kiwei de ki riewlum jong kane ka thaiñ Shatei Lam-mihngi. To tip ba lait na ka Shillong kiwei kiwei pat ki nongbah jong ki jylla jong kane ka thaiñ Shatei Lam-mihngi ki la ioh lad bad kin sa don shen ïa la ka jong ka ‘Railway Connectivity’ ne ïa ka jingpynïasnoh kaba kyrpang da ka lynti rel.
Ïa ka Nagaland la pyniasnoh kyrpang, naduh mynno mynno da ka ‘Dimapur Railway Station’,katba dang shen da ka ‘Shokhuvi Railway Station’. Lada ngam bakla ka don ruh ka jing-thmu ban pynpoi ïa ka lynti rel tad haduh ha khap jong ka nongbah Kohima. Ïa ka Arunachal Pradesh la pynïasnoh kyrpang da ka ‘Naharlagun Railway Station’ kaba ynda mynta ka la dei ka shibynta jong ka Harmuti-Naharlagun Rail Line. Ïa ka Manipur yn sa lah ban pynïasnoh shen da ka Jiribam-Imphal Railway Line, kaba kumba 111Kms, wei ba ka jingpyntrei ka la nangiaid shaid shaid. Ïa ka ka Tripura la pynïasnoh kyrpang da ka ka ‘Agartala Railway Station. Ïa ka Sikkim yn sa pynïasnoh da ka Sevok-Rangpo Railway Line kaba kumba 45 Kms, kaba ka jingtrei ka la ïaid shaid shaid. Dang mynta shen wat ïa ka Mizoram ruh dang shu dep ban pynïasnoh kyrpang da ka Bairabi-Sairang Railway Line, kaba kumba 51 kms. Sngewtynnad ruh ban tip ba ha kaba ïadei bad ka Mizoram ka don ka jingthmu ban pynpoi syndon ïa ka ‘Railway Line’ tad shaduh shathie sha tduh jong ka Mizoram, kata, tad haduh ha syndah jong ka ‘Sitwe Port’.
Te wad naduh mynta ka Mizoram ka lah ioh ïa la ki jong ki rel kiba kyrpang kum ka ‘Sairang-Delhi Rajdhani Express’, ka ‘Sairang-Guwahti Express’ lem bad ka ‘Sairang-Kolkotta Express’. Ym tang kumta hynrei wat ki rel kiba don ïa ka jingmang kyrpang ban kit ban rong kyrpang beit thik tang ïa ki ki mar ki mata ne ïa ki ‘Rake’. Kiba kum kita ki rel ki la nang rung ki la nang mihwut shiwut kat haduh ba ka da kiew stet stet shisha ka khaïi ka pateng hapdeng ka Mizoram bad kiwei kiwei ki bynta jong ka Ri India. Tang ha ka sien kaba nyngkong shwa ruh ka rel kaba lem bad 8 tylli ki ‘rakes’ ka lah pynpoi kyrpang hapoh Mizoram naduh ïa ka dewbilat tad haduh ïa u shyiap lem bad ïa u mawria, kata, nalor ki kali kiba thymmai lem bad ki RMC. Ngan ïeh pat ha phi ba phin ïapuson kaei kaba ka kit kyrpang pat de na Mizoram ban pynpoi kyrpang tiap tad haduh ha New Delhi.
To tip ba wat ka Mizoram ruh ka lah ioh ïa ka kabu ba kan ïaid lait beit noh ïa ka jylla Meghalaya ka jong ngi, khamtam ha ka liang ka kit ka bah. To tip ruh de ba u paid knup paid trap jong ka Barak Valley u la nang angnud bad ïaidawa ban don noh da kaei pat de ka lynti ne ka surok kali kaba naduh na Silchar tad haduh ha Guwahati, kata, da ka lynti ka ban nym ïaid lyngba shuh ïa ka Meghalaya ka jong ngi. Kata ka dei ka surok kaba kham kyrpang ka ‘Silchar-Harangajoa-Taruk-Jagiroad-Guwahati Road’. Hei-ho, kyndit bynriew noh na kane ka jingsarong biej ïa la ka jong ka ‘jinglong’ kaba thik kum ki ‘jakoid kiba thik tang hapoh la I jong I pungibarit’ naba kiwei te ki la nang jam shaphrang, kin sanang kyiar don akor ruh de ïa ngi, kata, kin tang shu ioh lad.
