C. B. Iawphniaw
Ka Nongnah kumba ka long mynta ka don baroh 8 (phra) kyntoit kaba nyngkong ka dei ka shnong Thangrai, kaba ar ka dei ka Nongkdait – Nongdom, kaba lai ka dei ka Nongkdait – Nongtwah, kaba saw ka dei ka Domsohkhai, kaba san ka dei ka Mawhyndong, kaba hynriew ka dei ka Nongktieh, kaba hynñiew ka dei ka Nongbah bad kaba phra ka dei ka Mawtajam. Ka Nongnah la tip kum ka shnong jaka ïaleh thma bad u phareng British ha u snem 1833 – 39 ha ka jaka ba la tip kum ka Tynrong Bamon ne Riat Bamon.
Dei ha u snem 1839 ka sorkar phareng ka la wiangding dusmon ïa ka shnong Thangrai ha ujuh u snem u Sngap sing Syiem ka Hima Maram ula pyndem bad ula ïateh kular bad ka sorkar phareng. Ka Nongnah ka la don ym duna kumba 600 snem eiei ka la long shnong katkum ka jingïathuh antad ki riew tymmen kiba la khlad noh na kane ka pyrthei. Ha Nongnah ha ki por mynshuwa ki dang don kiba dang bud ne bat ïa ka niam tynrai (Khasi). Hynrei hadien la wan ka niam khristan la jan baroh ki la kylla khristan lut haduh mynta ym don shuh kiba bat ïa ka niam tynrai. Ki ïathuh de ha ki por mynshuwa ha u Dom Mawtajam ha neng Nongktieh la ïathuh ba ka don ka Iewkyntang, hynrei mynta imat la duh noh namar ym don shuh ba leh niam leh rukom. Mynta la jan baroh ka kyntoit shnong ki la bud ïa ka niam Khristan. Kiba kham bun ki bud ïa ka Balang Presbyterian, bad ka Balang u Blei. Kiwei ki balang kum ki Fellowship, balang u Jisu Khrist bad Katholic ki duna.
Ka Nongnah ka dei ka shnong kaba la ker sawdong da ki riatbah (Natural Fort) lait noh shaphang sepngi ka lynti ban leit sha Ranikor. Ki jaka jngohkai ha Nongnah ki don ka Krem Mawtynniang, ka pung sum shrieh, ka riat Bamon ka jaka ïaleh thma hapdeng u phareng bad ki Nongnah. Nangta ha kliar u Lum Iawpaw ka jaka kaba itynnad lah ban iohi kyndiang ïa ka shnong Sunapani ka ri Bangladesh bad ïa ki bynta jong ka West Khasi Hills na jrong une u lum. Ka don de ka pyrnon diengjri phang sepngi ka shnong Thangrai kaba mih napoh thliew riat khap ki maw sha jrong. Ki briew kiba leit sha Bri bad ki Bsah, shapoh kane ka jaka rep ki ïa hiar ïa kiew na kane ka pyrnon diengjri. Ki Nongnah ki rep ki riang kum u Tympew, Sohmrit, Lasi ne Latyrpat bad kiwei kiwei ki jait soh ba bun jait nalor ki rep phangdieng, shriew, Phankaro.
Mynta ki la ïa bun ban rep ïa u synsar ne uba la tip kum u kdait uba mih bha ha baroh ki jaka lum bad ki them ka thaiñ Nongnah. Ka Nongnah ka bna nam na ka jingdon ka Lei Iawpaw halor une u Lum ka Iawpaw naduh hyndai kulong kumah kum ka lei basa ba ïada ïa ki shnong ki thaw, ki don ki kshaid ne shyllot ha ki wah duid kum u kshaid phot syntih harum ka shong Nongbah, u kshaid phot synrang harum ka shnong Nongkdait, u Kshaid kyrsuh thad harum ka shnong Thangrai. Ki matti uba rim ba dang sah haduh mynta ki dei ki jingkieng pun da u maw na shiliang ka wah ha shnong Nongbah, jingkieng Mawpaid ba pun da u maw ha shnong Thangrai, Jingkieng Mawjong ka ba pun da u maw ha shnong Thangrai bad ka jingkieng pun da u maw ha Urka khlom ha shong Thangrai. Ki pun lynti ia ka wah da ki maw ha ki por mynshuwa. Kane ka long ka matti jongt ki tymmen mynshuwa. Kane ka long ba la ioh jingïathuh na ki riew tymmen kiba la khlad noh na kane ka sla pyrthei.
