Raphael Warjri
Lada khmih ïa ki ktien kynnoh ne kino kino ki ktien kiba kham jwat ban sngewthuh lah ban batai kat kaba lah ei; kumta lada don jingduna ne bakla la nguhlet lypa khnang ban ym bat nud ki nongpule. Kumjuh ruh la khmih lynti ïa ki paradoh parasnam kiba kham tip la ka tynrai ba kin ïa sam lem ka jingtip da kba kynthoh na ka bynta ban tei ïa ka ktien Khasi lajong, bad ban kiar na ka ba wohdong khlem nongrim. Ka jingpyrshang ka long ka ba donkam ban ïa tip lem ki paidbah kiba ym pat tip, hynrei ki akhia kiba tip sani, la kyrpad ban pynshai lem lyngba ka rynsan paidbah.Kat kaba wan shwa ha jingmut la shim shwa ïa ka ktien kynnoh ‘u phan u kyrpad’ ba ha ka duwai ka phirat Khasi ‘phan’ ym dei ïa kaei kaba sngewthuh ïa u phan bam, kynthup kum phankaro, phandieng ter ter. Hynrei ha ka ktien kynnoh u phan u kyrpad dei beit thik ïa ka duwai ka phirat tangba ju don pat u kynja phan soh ba pynleit ha ka niam ka rukom lada dei shimet ne shiïing shisem, kham tam ka ba don jingthmu ba kyrpang kaba lah ban ktah ïa ka kupar ki parabriew ha ka imlang sahlang.
Ka ktien kynnoh ‘u tangon u lymban’ dei ka tien pharshi ïa ka atiar ka ba dei kum ka nong kaba ai jingsneng ïa ki ba pynkheiñ aiñ ne tamsneng. Ka ktien tangon ka dei ba tied ïano ïano da u kynja dieng ne kiwei kiwei ki tiar pynmynsaw bad ka ktien lymban ka dei ba ban syngngeit ïano ïano da kano kano ka mar bakhia. Ha la shikyntien ki dei ki ktien ba kit jingmut katkum la ka bynta bad ki longshwa manshwa ki la thaw da ka ktien kynnoh tangon lymban ban sngewthuh kum kata ka rukom ai sajia ba kham syrtok ïa kino kino kiba leh ki kam beaiñ lane ba pynkheiñ khnang ïa ka aiñ.
Ka ktien kynnoh ‘ka banat ka patu’ dei ka jaiñ sala ba tap ïa ka lyngkhason ha ka kpep thang ïa ki briew ba lah iap. Ka ktien banat tang shi kyntien ka dei hi ïa ka jaiñ sala, hynrei patu tang shikyntien ym pat lah ban peiphang ïa ka jingmut. Hynrei ka ktien kynnoh banat patu ka dei hi ka jaiñ sala bunsien da ka rong saw kaba ju pyndait ban ker nalor ïa ka lyngkhason. Ka lyngkhason ka dei ka lyngknep dieng ba shna jingker ban tap ïa ki lakait ba pynïeng kynroh ha kpep thang iap.
Lait na ki ktien kynnoh ba yn sa dang bteng shuh shuh ban batai, ki don ruh ki ktien kiba kiba bun balang kim tip shuh, kumta la sngew donkam ban ïa sam kat ka ba tip ei khnang ban roi ka rukom pyndonkam ïa la ka ktien tynrai. Kumjuh ruh hangne kat kaba wan shwa ha jingmut yn pyrshang batai bad yn sa bteng kumta ter ter, ha kaba yn sa buh ryntih pat hadien.
Ka ktien phangma ka dei ïa kata ka rukom ba lah ban iohi jngai ha la ka jingmut shimet jong kino kino ki riew shemphang. Ka dei ka pyrshot ka ba phalang ha jingmut jong ki kynja riew shemphang kiba lah ba tip lypa lane iohi paw ïa kaei ka ban sa jia ha ki phew snem ha ka lawei. Kino kino ki briew kiba don kum kata ka sap ban tip lypa bad iohi paw ïa kaei kaei ba ban myntoi ia ka longbriew manbriew ki ju jer ba ki don ka phangma kaba shai kdar ïa kaei ka ban urlong hadien da ki phew snem.
Ka ktien peh sylli ka dei ïa u jynthung ba speh u kynja phlang tylli barit ba nep lshir bad eh na tduh. Ki longshwa manshwa ki shim jingmut na uta u sylli uba speh ban ïa nujor ba ka jinglong ba proh jabieng bad nep ka khlieh da ka bor shemphang kaba palat liam. ïa kino kino ki briew kiba stad bad shemphang palat liam ïa kiei kiei kiba dei ki jingtip ha kano kano ka phang la ju sin da u lane ka peh sylli kaba thew ïa kata ka bor shemphang bad jingstad ba palat liam ha kano kano ka bynta jong ka jingtip ïa ka pyrthei mariang sawdong sawkun.Kawei past ka ktien kaba thew kumjuh ka jingmut dei ka ktien ‘akhia’. Akhia ka thew beit ïa u briew ne ka briew ki ba proh jabieng bad nep jingmut ha ryngkat kiba ïar ka jingtip ba bniah ïa kano kano ka phang jingtip, hynrei pehsylli dei ka nam ba shu jer ban pynïakop ïa ka jingshemphang bad uta u speh banep jong u jynthung sylli.
Ka ktien sawkun ka dei ïa ka dur na sla jong ka pyrthei shityllup, ka dei ka ktien ban ju bynrap ha ka ktien kynnoh sawdong sawkun kaba thew ïa ka jinglong jong ka dur ka dar bad ki kynton lum, ki madan ki madiah, ki lhuh ki rsham kum ka paw na shynrong jong ka snieh pyrthei. Lada dei ban pynïakop bad ka ktien phareng ka mut kum ïa ka kyntien ‘geography’.
Ka ktien ki kher ki mer ka dei ïa ki briew kiba stad bad ba tip kiba bat ka kyrdan ha ka synshar khadar bad kaba korbar ha shnong ha thaw, ha ri ha raid bad ha hima sima. Kine ki kher ki mer ki tip bniah ïa ka rukom synshar khadar bad ki nang ban pynïaid ïa ka kam korbar-ri bad ka synshar khadar, hynrei ki long ka kyrdan ba kham hapoh ban ïa ki longsan mansan, lada dei ïa u rangbahshnong ha ki shnong ki thaw ne ki bakhraw basan ha dorbar hima sima bad kiwei kiwei ki shlem synshar khadar. Kine ki kher ki mer ki dei na ki khun ki hajar kiba kham proh jabieng bad nep jingmut ha kaba korbar kam ha ka synshar khadar ha shnong ha thaw, ha raij bad hima sima. Lada dei ban nujor ïa ka kyrdan jongki ha ka ktien phareng lah ban ong ‘officer’ ne ‘bureaucrat’.
