Ki heh sorkar ka jylla ki pynbna paidbah ba ka jylla Meghalaya ka dei ka jylla kaba roi sted ha ka roi ka par, ka bud tang hadien ka jylla Tamil Nadu

ïa kane ka artikle la thoh da u rangbah uba trei shabar jylla la bunsnem bad uba dang shu shongthait shen Ha ka khubor, ka Shillong Times ka ba ha ka 15th Oct 2025, U...

ïa kane ka artikle la thoh da u rangbah uba trei shabar jylla la bunsnem bad uba dang shu shongthait shen

Ha ka khubor, ka Shillong Times ka ba ha ka 15th Oct 2025, U Myntri Rangbah ka jylla, u ong ba ka jylla Meghalaya ka dei ka jylla ka ba-ar ha ka ri India ha ka jingkiew ka roi la par, ka bud tang ïa ka jylla Tamil Nadu (Meghalaya has emerged as the second fastest-growing economy in the country after Tamil Nadu). U kren ïa kane ha ka jingïalang ha ka Nongkharai Presbyterian Higher Secondary School.

Baroh ngi ki paidbah ngi la sngewsarong ba ka jylla ka la kiew ha ka roi ka par. U paidbah ba bun ha ka jingkyrduh u shu hap hun ha kata ka jingpynbna. Katba ha ka jingshem kiba bun, ki samla ba la dep pule ki ïa ïaid khlem kam khlem jam, ka rep ka riang ki nongkyndong hap shu shañiah ha ka mariang, ha ka ban sengkhaiï-pateng pat ruh ka shong tang ha u ba don spah. Sa ki lynti ki syngkieng, khamtam sha ki nongkyndong kam dei kaba suk ban shong kali bad bun ki shnong kiba ym pat poi surok.

Haduh ki 25 snem eiei mynshwa la tip ba ka jylla Meghalaya ka dei ka jylla kaba la kham nang kham stad bad kham biang kham bit ban ïa kiwei kiwei ki jylla ri-lum kane ka thaiñ. Hynrei mynta pat ? ngin peit na ki report ba la pynmih da ka Ministry of Statistics and Programme Implementation ha ka 8th Sept 2025 kaba ong kumno harum;

(a)At constant 2011-12 prices, Tamil Nadu has attained the highest GSDP growth rate of 11.19%, followed by Arunachal Pradesh (9.66%), among 25 Indian states and union territories with data available for 2024-25. Eight states have a GDP growth rate above 8%, and 17 have a growth rate above 7%.

(b)In the year 2023-24, Assam (12.00%) has the highest GSDP growth rate, followed by Bihar, Meghalaya, Nagaland, and Mizoram. The bottom five states, in reverse order, are Andaman & Nicobar Islands, Arunachal Pradesh, Karnataka, West Bengal, and Andhra Pradesh.

(c)During the period 2012-24, Mizoram has the highest average growth rate of 9.78%, followed by Gujarat (8.32%). Only these two states have a GDP growth rate above 8%. Five states/UTs grew by an average of over 7 percent per year between fiscal years 2013 and 2024. The five slowest-growing states are Meghalaya (3.64%), Goa (4.12%), Puducherry (4.29%), Nagaland (4.55%), and West Bengal (4.59%).

Na kitei ki (a), (b)& (c) ka mut aiu:-

(a)Kat kum katei ka Report, ngi shem ba (a) naduh ka snem 2011-12 haduh ka snem 2024 – 25, da kaba pynkynriah noh ïa ka jingkiew ka dor ka mur (inflation) kyllum kaba la tip kum ka Constant Price, ka jingkiew ha ka roi ka par (growth rate) ki jylla ha ka ri India, kaba ha khmat tam dei ka Tamil Nadu (11.19%) bud sa ka Arunachal Pradesh ( 9.66%).

Shaphang ka jylla Tamil Nadu, ngi la ju iohsngew bha ba ka dei ka jylla kaba ki nongshong shnong ki dei kiba la shai la stad bha bad kiba dap biang ha baroh ki liang lyngba ka jingtrei shitom bad minot ïa la ka kamram.Shaphang ka jylla Arunachal Pradesh pat, (kawei na ki jylla ri-lum ka North East) ngi ju tip ba haduh ki 15-20 snem mynshwa ba ka dei ka jylla kaba dang sahdien ban ïa nujor bad ka jylla Meghalaya jong ngi, mynta pat ka la kiew sha khmat ha baroh ki liang, la ha ka jingnang jingstad, ka ioh ka kot bad ha ka jingroi; ka ïehbak shadien ïa ka jylla Meghalaya jong ngi.

(b)Ha ka snem 2023-24 (b), shisnem, ha ka jingroi jingpar (growth rate) ka jylla Assam ka dei kaba ha khmat duh ha ka ri India, ka baar ka wan ka Bihar, bud sa ka Meghalaya, Nagaland bad Mizoram.

Shaphang ka jylla Assam, baroh ngi iohi ïa ka jingroisted ka jylla. Ha Assam, ki surok la ha sor ne sha ki nongkyndong ki long kiba la bha haduh katta katta. Ha ka pule puthi (Education), bad ha ka jingsumar pang (Medical) ka Assam, khamtam ha Guwahati kam ïapher shuh kumba long ha kiwei kiwei ki jylla kiba la bit la biang ha ka ri India. Ka Shillong kaba la dei, haba sdang, ka Nongbah (Capital) ka jylla Assam haduh ka snem 1972, mynta pat ka la nanghiar sha trai ha baroh ki liang. Ki khynnah pule bad ki nongshah sumar pang mynta na Shillong ki ïa hiar ban pule ban shah sumar sha Assam, katba ha ki por haduh ki snem 1990-95 ki khynnah nabar jylla ki ïa beh ban wan pule sha Shillong mynta pat da khongpong. Ha Shillong ka rukom sumar pang ha NEIGRIHMS (Mawdiangdiang) ka long ka bym pat biang, nalor kata sa ka surok la 20/25 snem ka dang long kumjuh, ban leit ban wan kam dei kaba suk. Ka surok ha Polo ban ïaid ki artylli ki kali kam long kaba suk.

(c)Na ka snem 2012 haduh ka snem 2024 katei ka report ka ong, ba ha ka jingkiew ha ka roi ka par, ryntih shisnem shisnem (average growth) ki jylla ha ka ri India, kaba ha khmat duh dei ka jylla Mizoram, ka jingkiew (average growth) ka long kumba 9.78% shisnem shisnem, bud sa ka jylla Gujarat kaba roi kumba 8.32%. 5 tylli ki jylla kiba suki bad duna ha ka roi ka par (growth) ha kijuh ki snem 2012 haduh 2024, ka jylla kaba ha trai duh ka dei ka Meghalaya, ka dei tang 3.64% shisnem shisnem, ki ba kham halor ïa ka Meghalaya ki dei ka Goa (4.12%), Puducherry (4.29%), Nagaland (4.55%), bad West Bengal (4.59%).

Ka jylla Mizoram ka dei ka jylla ri-lum, ka dei ruh ka jylla kaba kham sha kyndong bad kham jngai ban ïa nujor bad ka jylla Meghalaya. Ha ki por haduh ki 20 snem mynshwa ka Mizoram ka dei kaba kham duna ban ïa nujor bad ka jylla Meghalaya ha baroh ki liang, hynrei dang shen mynta ka jylla Mizoram ka la ïeh shadien ïa ka jylla Meghalaya.

Ha kata ka jingïalang, la ong ruh ba u Myntri Rangbah u kham ban eh shaphang ka jingpyntrei kam ka sorkar ha ka liang ka pule puthi (Education). U ong ba ka sorkar nalor ki grant in-aid bad kiwei kiwei ki jingkyrshan, ka la mang Rs 3,654 crore tyngka ban pynkhlaiñ ïa ka pule puthi ha ka jylla bad ban pynbiang ïa ki tulop ki nonghikai.

1.Ha kano ka rukom ban pynkhlaiñ ïa ka pule puthi ha ka jylla? ngin peit ïa kine ki jingkheiñ (statistics) harum, (Table-C):-(Column 1-8 na ka PGI 2023-24 & UDISE 2024-25 & na www.education.gov.in–statistics-new), ïa ka column 9 la lum na ki khubor)

Table-C

Na kitei ki statistics, ngi shem ba, ka jylla Meghalaya ka dei ka jylla kaba bun tam ki skul, haduh 3-4 shah tylli ban ïa nujor bad kiwei kiwei ki jylla ri-lum kane ka thaiñ; ka dei ruh kaba don bun tam ki nonghikai. Hynrei ha ka pass percentage ki khynnah klas 10 (Matrik), ka jylla Meghalaya ka dei ka ba pynmih duna tam, (tang 52% average) ban ïa nujor bad ka jingpass ha kiwei kiwei ki jylla ri-lum. Lait noh ïa ka pass percentage u ne u snem 2025 ba la dep, ha kaba ka jingpass percentage ka poi syndon sha ka 96.05 % (Main & Supplementary). Kane ka dei, ki ong, na ka kata ka CM Guide Book.

Shuh shuh la shem ba katkum ka “Performance Grade Index 0.2” ba la pynmih da ka Union Ministry of Education, ha ka liang ka synshar khadar (administration & implementation) ka pule puthi (Education) ha jylla Meghalaya naduh ka snem 2017-18 ka la nanghiar, ka long ba-ar, ba-lai na trai duh bad naduh u snem 2021-22, 2022-23 bad 2023-24 ka Meghalaya ka poi sha bakhatduh syndon ha ka ri India.

Ka jinghiar dor ha ka rukom pynïaid bad ka synshar khadar ha ka liang pule puthi, ka la long palat pud. ïa kane la pynshisha shuh shuh ban iohi ba ki khynnah Khasi-Pnar kim don shuh ka jingtbit ban ïa khun ha ki All India Exam, kumba la pyni ha ka column 9 ka table-C haneng. Naduh u snem 2016 haduh mynta iwei ruh na ki Khasi-Pnar ym la don ba pass ïa UPSC Exam, katba ha kiwei pat ki jylla ri-lum ki la pynmih ïa la ki khynnah ba pass ïa ka UPSC; wat ka Arunachal Pradesh kaba dang ioh lad shen ha ka liang ka pule puthi, hynrei ka pynmih haduh 13 ngut kiba pass ïa ka UPSC Exam hapoh kine ki 10 snem bad ka Manipur haduh 14 ngut.

2.Kumno ka sorkar ka pyntreikam ïa ki lad ki lynti ban pynroi, ban pyndap pynbiang ïa ka ioh ka kot ki nongshongshnong ha ka jylla, ngin iohi da kaba ïa nujor bad ki para jylla ri-lum kane ka thaiñ kumba pyni ha kine ki table D, E (MPI-2023)& F (SDG 2024);

Ka report (N-MPI 2023) kaba la pynmih shen, dei ha u snem 2023. Ha ka Table-D la pyni ïa ka jingdon ki  nongshong shnong ki ba kyrduh tam (below the poverty line) ha ki jylla ri-lum kane ka thaiñ. Ka jylla Meghalaya ka don bun tam ki nongshongshnong kiba kyrduh tam ban ïa nujor bad kiwei pat ki jylla ri-lum.Na ka 100 spah ngut ki nongshong shnong, ki nongshong shnong kiba kyrduh tam, ha Meghalaya ki don haduh 25 ngut, kaba bud bad bakhatduh ha ka ri India dei ka Bihar ka don 26 ngut. Ha kiwei kiwei ki jylla ri-lum ki don tang hapoh12 ngut kita kiba kyrduh tam na ka 100 ngut  ki nongshong shnong ka jylla. Ka Mizoram ka don tang 4 ngut bad ka Sikkim kaba don tang 2 ngut kiba kyrduh tam na ka 100 ngut ki nongshong shnong. Kine ki artylli ki jylla ki dei kiba kham pajih bad kham sha kyndong ha ka leit ka wan bad ha ki 20 snem mynshwa kine ki artylli ki jylla ki dei kiba dang duna ha baroh ki liang ban ïa nujor bad ka Meghalaya.

Ha ka Table-E pat la pyni ïa ka jingdon ki nongshong shnong ki bym ioh ïa ki jingbam kiba teimet (Nutrition).Ban ïa nujor bad kiwei kiwei ki para jylla ri-lum, la shem ba ka jylla Meghalaya ka don ki nongshong shnong kiba bun tam ki briew kiba ym ioh bha ïa ki jingbam kiba tei ïa ka met (Nutrition). Ka jylla Meghalaya ka don haduh 35 ngut na ka 100 ngut ki nongshong shnong kiba ym ioh bam bha ki ban tei ïa ki met. Ka jylla kaba bud ïa ka Meghalaya ka dei ka Tripura kaba don 26 ngut, sa ka Nagaland kaba don 21 ngut kita bym ioh bam bha na ka 100 ki nongshong shnong. Kiwei kiwei ki jylla ri-lum ki don hapoh ka 20 ngut. Ka jylla kaba khyndiat tam kita ki bym ioh bam bha ka dei ka Sikkim, kaba don tang 10 ngut na ka 100 ki nongshongshnong. Ka jingbym biang ki jingbam batei ïa ki met ka ktah ïa ka jingkoit jingkhiah ka met ka phad bad ki rynïeng-rynïot ki nongshong shnong. Kane ka dei ka jingshem ki nongwadbniah (expert). La ka dei ne em kumta lah ban pynshisha ha sor Shillong ba la ïa khleh bun ki jaidbynriew riewlum kiba ïa pule ïa shong ïa sah, la kham bha ka rynïeng ki khynnah Khasi-Pnar ne ka jong kiwei pat ki riewlum.

Ha ka Table-F, la pyni ïa ka jingbun ki khynnah rit kiba hapoh ka 5 snem ka rta kiba duna ka bor met ka bor jabieng (stunted); napdeng ki jylla ri-lum baroh, ka Meghalaya ka dei ka jylla kaba bun tam ki khynnah rit kiba hapoh ka 5 snem kiba duna ka bor met bor jabieng. Ka Meghalaya ka don haduh 46 ngut kum kita ki khynnah rit na ka 100 ngut ki khynnah kiba hapoh 5 snem ka rta. Kiba bud ïa ka Meghalaya ki dei ka Nagaland bad ka Tripura, kine ki jylla ki don mar 33 ngut kum kita ki khynnah rit kiba duna ka bor met bor jabieng. Kiwei kiwei ki jylla ri-lum ki don hapoh ka 29 ngut. Ka Meghalaya ka dei kaba bun tam kum kita ki khynnah ha ka ri India.

La ong ruh, haba lada bun ki khynnah rit kiba duna ka bor met bor jabieng (stunting) mynta, ka lawei ka jaidbynriew kan long kaba hiar ha ka pule puthi, ka roi ka par, ka ioh ka kot. Namar kata, ym phylla ba ha ka pule puthi ha ka jylla Meghalaya ka la hiar sha trai duh hapdeng kane ka thaiñ ri-lum.

3.Ngin peit pat ha ka liang synshar khadar ha ki kam pisa tyngka (Finance & Budgeting) ha ka jylla Meghalaya (tang ïa ki mat kam pisa tyngka kiba kham kongsan):

Ki jylla ri-lum kane ka thaiñ, kat kum ka sorkar Pdeng, ki dei ki jylla kiba kham duk bad kham pajih ( remote and resource scarced) la ithuh ïa ki kum ki jylla kiba dei ban ai jingïarap pisa kyrpang (Special Category). ïa kine ki jylla (Arunachal, Manipur, Mizoram, Meghalaya, Nagaland, Sikkim & Tripura), ka jingbeityngka (Resource Devolution/Transfer) ka sorkar Pdeng ka poi haduh kumba 3 ne 4 shah ban ïa ka jingpynmih tyngka ki jylla na la ki jong ki lad kamai. Lait noh da kaba shim ram (Loan), ka tyngka ba kine ki jylla ri-lum ki iohlum shisnem shisnem, kumba 80% ka dei kaba wan na ka sorkar Pdeng kum ki bhah ba la mang na ka bynta ki jylla (kum ki Grant & bhah Khajna/ share of Tax & non-tax).

Haba kine ki jylla ri-lum ki ioh kaba biang na ka jingbei tyngka ka sorkar Pdeng, ngin peit pat hangne katno ka jingpynlut ka tam (Gross Deficit) ïa ka jingioh lum tyngka ka jylla kynthup ïa ki jingioh tyngka na ka sorkar Pdeng: (RBI HB 11.12.2025)

Table-G

Haba tam ka jinglut ïa ka jingiohlum tyngka (Fiscal Deficit), ki jylla ki hap ban shim ram (Loan/Borrowing). Ngi shem ba naduh ka snem 2019 ka jinglut kaba tam ïa ka jingioh (fiscal Deficit) ka kham kiew (increase) ha ka jylla Meghalaya ban ha kiwei kiwei pat ki jylla ri-lum. Ka jingtam ka jinglut na ka jingmih tyngka ha ka jylla, ngi shem ba ha ka snem 2018 ha Meghalaya ka long tang 137 klur tyngka, kaba duna ban ha kiwei kiwei ki jylla, ha u snem 2019 ka kiew sha ka 2026 klur, ha u snem 2023 ka kiew sha ka 2796 klur tyngka bad ha u snem 2024 ka kiew shuh shuh sha ka 3152 klur, kaba tam bun ban ïa kiwei kiwei ki jylla ri-lum.

                                                                                                                     (Yn dang bteng)