ïa kane ka artikle la thoh da u rangbah uba trei shabar jylla la bunsnem bad uba dang shu shongthait shen
(Ba bteng)
4.Ka Fiscal Deficit ka pyniba ki jylla ki hap ban shim ram ban ioh siew ïa ki jingpyntrei kam kiba dei ban pynlut man ka sngi (revenue expenditure) bad ban pynlut ha ki kam pynroi (infrastructure/capital expenditure) ba bunjaid. Hangne harum (Table-H) ngin iohi ba na ka jingshim ram, katno ka jingdap ram ka kiew man u snem ha ki jylla (outstanding liabilities):
Table-H
Haduh shwa ka snem 2018 ka jingkiew ka ram ka jylla Meghalaya ka long ïa syriem kumba ka long ha kiwei kiwei na kitei ki 5 tylli ki jylla ri-lum, ka la sdang kiew ka ram ha ka jylla Meghalaya naduh ka snem 2018; ha u snem 2022 ka tam ban ïa ka ram kitei 4 tylli ki jylla. Ha u snem 2023 ka ram ka jylla Meghalaya ba ka dei ban siew ka long 19,984.90 klur tyngka, kaba bud ka dei ka Manipur 17,127.10 Klur, kiwei kiwei ki dei hapoh kata. Ha u snem 2024, kat kum ka CAG (Comtroller Audit General) Report ka jylla Meghalaya, kaba la pynmih ha u April 2025, la ong ba ka jingdapram ka jylla Meghalaya ka poi shaduh ka 21,773.43 klur tyngka, ka tam bun ban ïa kitei kiwei pat ki jylla. Ka CAG Report ka ong ruh ba ka jingpoi ka tyngka (Receipts) ha pla pisa ka sorkar Meghalaya, shisnem shisnem haduh u snem 2022-21 ka duna ban ïa kaba la mang ne la khmihlynti (Budget Estimate). Hynrei naduh u snem 2021-22 haduh u snem ba Audit, kata 2023-24 ka ka jingpoi ka pisa (Receipts) sha ka pla tyngka ka tam bun ban ïa kaba la mang ne la khmihlynti (budget estimate) ha ka jylla Meghalaya, bad kata ka jingpoi tam ka pisa sha ka platyngka ka sorkar ban ïa kaba la khmihlynti (budget estimate) dei na kaba wan na ka jingshim ram. (The receipts was higher than budget estimates for period from 2021-22 to 2023-24 majorly due to increase in borrowings in the said period).
5.Shuh shuh, la shem ba kat kum ka RBI Report (RBI HB dtd 11.12.2025) lada ïa sam ïa ka jingioh jingkot ka jylla kaba ki khot ka Net SDP (Net State Domestic Product) hapdeng ki nongshongshnong ka jylla kaba ki khot ka Per Capita Net SDP; ka jingioh ïa uwei uwei u nongshongshnong ka jylla, la shem ba, kaba duna duh ka dei ha ka jylla Meghalaya. Lait noh ka Manipur, namar ha Manipur ngi tip ba ka dei ka jylla kaba shu bun tang ka jingkulmar lynter. Ngin iohi ha kane ka jingkheiñ (statistics) harum (Table-I):
Kat kum katei ka Report Table-I harum, ngi iohi ba ka jingioh ki nongshongshnong ka jylla Meghalaya ha u snem 2011-12 ka dei Rs. 59,794.00 tyngka shisnem kaba kham bun ïa ka jingioh ki nong Mizoram (Rs. 57,654.00), ka kham bun ruh ïa ka jingioh ki nong Nagaland (Rs. 53,010.00) bad, ban ïa ki nong Tripura
(Rs. 47,155.00). Ha u snem 2023-24 pat, lait noh ïa ka jingioh ki nong Manipur, ka jing-ioh ki nongshongshnong ka jylla Meghalaya ka dei kaba duna tam tang Rs. 1,41,195.00 tyngka shisnem.Ka Nagaland ka jylla kaba ju bun ki jingwit jingwa ha ki snem bala dep, hynrei ka jingioh ki nongshongshnong ka tam ïa ka jingioh ki nong Meghalaya. Ki nong Nagaland ki ioh Rs.1,54,828.00 tyngka shisnem, ki nong Tripura ki ioh Rs. 1,72,299.00 tyngka. Kat kum katei ka Per Capita Net State Domestic Product, ka jingkiewsted ka jingioh ki nongshongshnong ka jylla, ka dei ha Mizoram, na ka Rs. 57,654.00 tyngka ha u snem 2011-12 ka kiew shaduh Rs. 2,34,996.00 tyngka ha u snem 2023-24, bud sa ka Arunachal Pradesh Rs. 2,17,325.00. Ka jylla kaba heh tam ka jingioh ki nongshongshnong ka dei ha Sikkim, ka jingioh ki nong Sikkim ka dei Rs. 5,87,743.00 tyngka shisnem, ym dei tang napdeng ki jylla ri-lum, ka Per Capita NSDP ka jylla Sikkim ka dei kaba heh tam ruh napdeng ki jylla ha ka ri India hi baroh kawei.
Ka jylla Mizoram, jylla Sikkim bad Arunachal Pradesh, nalor ba ki don kham sha kyndong/pajih, ki dei ki jylla kiba ka mariang, ki lum ki wah kiba dap da ki riat ki ram (extreme geographical conditions and remote location); ka long kaba jynjar ban thaw ïa ki lynti ki syngkieng bad kam dei kaba suk ban pyntrei ïa ki kam pynroi ha ki jylla. Haba peit na kata ka liang, kaba kham bha duh ka dei haka jylla Meghalaya, khamtam ka ri Khasi-Jaiñtia bad kaba khamsuk ban pyntrei ïa ki lad pynroi, nalor kaba khamjan duh sha Guwahati, Assam ban ïa nujor bad kiwei kiwei ki ri-lum kane ka thaiñ. Hynrei kine ki jylla da ka jingtbit bad jingkitkhia ïa la ka jaidbynriew ki la lah ban pyntrei bad ban pynkiew sha khmat ïa ki bun ki kam pynroi ha ka jylla. Katba ka jylla Meghalaya pat ka la nanghiar shaduh sha trai duh na ka kyrdan kaba ka ju long ha khamtam ha ki por barim.
Haba ïa nujor bad ki para jylla ri-lum, ka synshar khadar ha ka jylla Meghalaya ka la long kumba la pyni ha neng, kaba la pynhiar ïa ka ioh ka kot, ka pule puthi bad ka koit ka khiah ki nongshongshnong, sa tang kawei kaba dang sah, kata da ki ñia bad ki kam pynthame ïa u paidbah ba kin ym iohi shuh ïa kaba shisha. Nalor ba la nanghiar ka bor met bor jabieng, kiba bun kim lah shuh ban bishar (critical thinking) ka-ei kaba dei, ka-ei kaba lait, ym kwah trei shitom shuh, ka jabieng kam proh shuh ban ïa khun da ka khlieh. Haba la kyrduh la hap wad da ki lad ban shu-ioh da kaba suk. Jyllei sa ka bam sap, ka leh shukor (corruption& nepotism) bad ki kam sniew. Haba ka imlang sahlang ka la long ha kane ka dur, ka jingjot ha ka lawei ka ri Khasi-Jaiñtia kam jngai shuh. Ki riewshemphang ka ri ki dei pat ban da peit bniah ïa kaba jia sawdong bad ruh ïa ki jingthoh ha ki report na ka sorkarpdeng, namar ki jingthoh (data) kim lah ban thok; khnang ba, ki lah ban pynshai ban pynilem ïa ka jingshisha ha kiba bun, ioh ba ka jingkyndit bynriew ka wan bad ka jing-bha kan wan biang.
