Bhogtoram Mawroh
Ha kine ki khyndiat snem ka wah Umngot ka la paw pyrthei bha namar ki um kiba khuid khlir khlir bad ba ki nongjngoh na kylleng ka pyrthei ki wan ban peit ïapbieij bad lehkmen ha ka. Ka wah Umngot ka mih na ka tyllong kaba don ha ki lum Khasi bad ka tuid arsut sha ki them shaphang shathie bad lynter lynti ka thaw ïa ki kshaid bad la wan snoh sa kiwei de ki shnat wah kiba ïatuid lang bad ka sha ki them jong ka Surma ha Bangladesh. Haba buddien ïa ka wah Umngot naduh tyllong haduh ka jaka kaba kut ba ka pynnoh ïalade, lah ban shem ne ïohi ïaki lum ki them, ki jingthung jingtep, ki jingpynwandur kiba pher ha ka mariang bad ka jingim jong kito ki trai shnong trai muluk kiba la im ha syndah jong ka wah Umngot lyngba ki pateng kiba bun bah. Ban ïohi da la ki jong ki khmat nga la buh thong ban ñiah da ka cycle shaduh sha wah Umngot bad nga la pyndep ïa kata ha ka lyngkhuh snem ba 78 jong ka Jinglaitluid ka Ri India.
Ban pyndep ïa kane ka jingangnud jong nga, nyngkong eh nga la hap ban ñiah ïa ka cycle sha Smit, kaba long ka Nongbah jong ka Hima Khyrim. Ka Hima Khyrim ka dei ka Hima kaba mih na ka Hima Shyllong, kawei na ki Hima kaba mih nyng-kong eh ha kine ki lum Khasi bad hadien la phiah ïa ka ha ki ar tylli ki Hima, ka Hima Mylliem bad Hima Khyrim. Ka sawdong sawkun jong ka shnong Smit te ka paw ba ki lum ki la syllen, laitnoh sa tang ha ki katto katne ki jaka ne ki madan phlang ba dang don ki diengkseh kiba ïeng. Kane ka bteng haduh u mawpud uba khatduh jong ka Hima bad hapdeng yn shem ïa ki lhuh ba la pynkad da ki wahrit, ki wahheh bad ka wah Umngot. Ïa kine ki lhuh bad riat la jer ïa ki da ka Ri War bad ha kine ki lhuh ne ki riat la buhai shnong da ki kynhun bynriew kiba long shi bynta na ka Jaitbynriew Khasi kaba la saphriang kylleng ki jaka bad kine ki nongshnong shnong ki long ruh ka kynhun kaba la mlien bad pyntbit ïalade ban buhai shnong ha ki jaka riat, kiba kiwei ki briew ki shem shitom wat ban ïaid. Dei sha kine ki riat, ki ram, ki lum ki them ba nga ñiah bad kynjat ïa ka cycle.
Ka shnong Smit ka dei kawei na ki shnong kaba la rim tam kaba la mih bad don ha syndah jong u Lum Shyllong, uba long u Lum uba kyntang bad ba ka tyllong jong ka wah Umngot ka mih na une u Lum tang kum i wahduid iba tuid na ki padun shaphang mihngi. Na u Lum Shillong la phiah ïa ka jingtuid jong ki wah ha ki ar bynta; kita ki long ki wah kiba tuid shaphang shatei bad kiba tuid shaphang shathie, bad ka wah Umngot ka tuid shaphang shathie. U Lum Shillong na kaba ka wah Umngot ka mih u long u lum uba kyrpang naduh ba ki Khasi ki la poi ha kine ki lum kumba 5000 hajar snem mynshuwa. Shaphang sepngi jong u Lum Shillong ka don ka shnong Myrkhan ha kaba la shem ïa ki tiar ki tar bad ki dak ki shin jong ka juk Neolithic kaba la im kumba 4000 snem mynshuwa. Kumba 15 Km shaphang mih-ngi pat ka don ka shnong Nongkrem, ka shnong kaba marjan bad ka Smit, ka shnong kaba ki riewthwet jingtip ki shem ba ka dei ka shnong kaba la rim tam ha ka kam saiñ nar ha ka thaiñ shatei lam mihngi kaba la jia kumba 2000 snem mynshuwa. Namarkata ki shnong kiba ka wah Umngot ka mih bad sdang ïa ka jingïaid lynti ki long ki shnong kiba la rim bad shlei da ki khanatang kiba la palat hajar snem ka rta, kaba kynthup ïa ka khana shaphang ka Pah Syntiew. Kane ka khana ka pynpaw ba dei hangne ba ki Khasi ki sdang ban saiñdur ïa ka synshar, ka bishar.
Hadien ka shnong Smit ka don sa ka shnong Jongksha, kawei pat ka shnong kaba heh ha kane ka thaiñ. Hangne ki nongshong shnong ki pyndonkam ïa ka thang bun, hynrei ki don ruh ki lyngkha kba ki thiah lyngngai harud ki ar tylli ki wah, kita ka wah Umlew bad wah Umngot. Ka wah Umlew hadien ka snoh bad tuid lang bad ka Umngot shaduh bakut jong ka jingïaid lynti. Ha ka jingshisha ïa ka wah Umngot la pyndap bad pynshlei da kiwei pat ki wah ne shnat wah ha shuwa ba kan sngaid bad heh bad oh ïa ki lum bad ki them kiba ka lynter jong ki ka long palat ïa ka shi kilometer bad dei ha kine ki them ba ki nongshong shnong ki rep kba. Ha ki sngi shuwa ka jingwan synshar ka sorkar British, ki Hima bapher ki ju ïaknieh ïa kine ki them bad ki pyntha kba kiba doh ha shi lynter jong ka rud wah Umngot. Na ka por sha ka por ki Hima bapher ki ju ïalehthma hapdeng jong ki ban ïoh kurup bad ksoh ïa kine ki jaka na ka bynta ban pynmih bam bad kamai. Ka wah Umngot ka tuid napdeng ki ar tylli ki Hima, kata ka Hima Khyrim bad ka Hima Jaiñtia. Ki nongshong shnong kiba hap hapoh kine ki ar tylli ki Hima ki kynmaw ïa ki khana pateng shaphang ki thma hapdeng kine ki ar Hima.
Nangta, hadien ba nga la ïaid palat ïa ka shnong Jongksha nga poi tiap ha ka lad kaba phiah ïa ar tylli ki surok, kawei ka surok kaba leit sha Mawkynrew bad kawei pat kaba lam sha kadiang kaba leit sha Nongjrong, ka shnong kaba la pawnam bad ki nongjngoh kai ki ju leit ban khmih kai ïa ki lyoh kiba ki sdien ldui ha suiñ bad halor ka them jong ka wah Umngot. Na Nongjrong nga kdat sha ka lynti kaba pynnoh kumba 600 meter eiei haduh ban da poi ha them. Kita ki pyntha ne ki madan ba jyrngam bad ki dieng kseh ki plie lynti ruh ïa kiwei ki jingthung sla bad ki siej kiba mih shi lynter. Hyndai ki nongrep ki pyndonkam ïa ka rep syrtie, kaba hapdeng 10-15 snem, ha ki sharing jong ki riat. Ki don kiba dang leh ïa kata haduh mynta, hynrei kiba kham bun ki la rep synsar, uba long mynta u mar rep uba lah ban pynmih pisa shibun. Ha lynti nga sakhi ïa ki kali pickup kiba wan kit synsar kiba ïeng ha ki phyllaw ïingbriew. Watla,ka rep synsar ka lah ban pynheh ïa ka kamai kajih, pynban ka long kaba mynsaw namar ka rep synsar ka kjit ne pynryngat ïa ki tyllong um bad ki umpohliew. Nangta ki dawai kiba ïada na ka jingbam khñiang ba ki nongrep ki kynshait halor ki synsar ki tuid beitbeit sha ka wah Umngot. Katba nangbun ki jaka ba rep synsar, ka jingktah ïa ka wah Umngot bad ki jingim kiba don hapoh jong ka kan nangjur bad nangsniew ha ki snem ki ban wan.
Sa kawei pat ka jingma kaba ap ïa ka wah Umngot ka long ka jingthmu ban den ïa ka na ka bynta ka jingpynmih bording kaba kotbor sha ka 210 MW. Halor kane ka jingthmu ban den ïa ka wah Umngot, ki paidbah nongshong shnong jong ki shnong, kum ka Umsawwar, kaba jngai kumba 12 KM na Nongjrong bad kiwei de ki shnong kiba la im ja na ka wah Umngot da ki pateng bynriew haduh mynta, ki la ïeng bad ïakhih pyrshah ïa kane ka jingthmu. Namar ka jingpyrshah kaba jur na ki nongshong shnong ki bor Sorkar ki la pynsangeh noh shuwa ïa kane ka kam ïa mynta shipor. Ka lah ban poi ka por ba ka Sorkar kan sa pynim bad pyntreikam ïa kane ka jingthmu ha ki snem ban wan.
Katba nga nang hiar arsut, ka surok ka nang sniew nang sniew bad pei thliew lynter lynti. Hynrei haba nga phai sha ka liang ka mon katno ka jingithiang ka sawdong sawkun. Yn shem ruh ïa ka jingot ne tih kyrdan ïa ki sharing lum ha kaba ki nongshong shnong ki rep kba. Ym ju kham shem koit ba ki Khasi kin rep kba kumne ha ki sharing lum bad nga sngew kumba nga don ha ka shnong jong ki Chakesang, kawei na ki kynhun jong ka Jaitbynriew Naga, kiba im ha ka shnong Phek ha Nagaland. Ki don ki wahduid kiba tuid lyngba kine ki kyrdan kiba leit snoh lang bad ka wah Umngot. U khaw u dei u jingbam ba kongsan jong ki Khasi bad ki Khasi kiba dei na ka thymmei jong ki kynhun jaitbynriew Austroasiatic kiba la wanrah ïa ka rep kba sha ki phang ba shathie lam mihngi jong ka dewbah Asia mynba ki dang krih ban leit buhai shnong na kawei ka jaka sha kawei pat. Ka dei kane ka jingkrih kaba wanlam ïa ki Khasi ba kin poi sha kine ki Lum bad ki la wanrah ryngkat bad ki ïa kane ka rukom rep kba, kaba long ruh ka rukom rep kba kaba jur ka jingmih.Kane ka rukom rep kba kan ym long kaba seisoh lymda ka wah Umngot ka pynkha bad oh ïa ki them. Kumta ki jingthung jingtep bad ka wah ki don ka jingïadei kaba jan haduh katta katta. Kawei kam lah ban long khlem kawei pat.
Ynda nga la poi ha trai jong ka riat, nga kynduh ar tylli ki lad. Kawei kaba lam sha Nongjrong bad kawei pat sha wah Umngot. Nga bud ïa ka lynti kaba leit sha Nongjrong kaba ki dang shu lah thaw, pynban nga ïaid tang katto katne kilometer, ka surok ka sniew palat bad ka la kylla surok khyndew bad dap tang ki mawria, shyiap bad khyndew. Tang katto katne por nga shem ba ka la shitom ban kynjat bad ki shaka jong ka cycle ki la sdang ban tyllun suki. Nga la hiar ban peit ïa ki shaka nga shem ba ki maw ba nep ki la dung pei lyer ïa ka shaka dien jong ka cycle. Kumta nga la maramot bad tah ïa kita ki bynta kiba pei bad nga la kynjat shakhmat lynti. Ha lynti nga la ïakynduh ïa ki nongap masi bad ki rawon kiba leit khwai doh. Katba nga dang shna marmot ïa ka shaka ki rawon kiba ïaid nangta ki la kren bad kylli ïa nga naei ba nga wan. Ki lyngngoh shikatdei ba nga kynjat ïa ka cycle naduh Shillong. Shuh shuh, nga la ïakynduh ïa u kpa bad u khun kiba ñiah da ka motor ar shaka bad u kpa u la pynithuh ïa nga ba u dei na ka shnong Lumparing bad ba u la poikha ha kawei na ki shnong kaba don ha syndah ka Nongjrong. Kumba long ka riti jong ki Khasi hadien ba u la poikha u la wan shong sha shnong jong ka tnga.
Nga la don mynta ha trai duh jong ka riat bad nga lah ban ïohi ïa ka wah, kaba lambyrktieh namar ka jingther u slap mynmiet. Ha baroh ar liang jong ka wah ki don ki pyntha kba bad ki ïingtrep jong ki nongrep kiba sahmiet ban ap pahara ïa ki lyng-kha. Kham pajih nangta haba kut jong ka pyntha ka don ka jingkieng kaba pynïa-snoh ïa kawei ka liang jong ka wah bad kawei pat. Nga la kwah ban leit sha kata ka jingkieng, hynrei ka lynti kam long shuh ban ñiah da ka cycle lait sa tang ban ïaid da ka kjat. Lehse ha kawei pat ka snem, kin sa lah ban shna pynbha ïa ka surok bad ngan sa wan biang. Ka lung ka mynsiem ban peit ïa ka jingitynnad bad ka jinglong jong ka sawdong sawkun kaba palei kum kato ka khep kaba ym pat shym don mano mano ba pynjngut. Namarkata ngan ïai kynmaw tympang ïa ka.
Ka por ka la ïaid bad ka sngi ka la nang shoh bad nga la theh syep shikatdei, kumta nga la mih noh ban leit phai.Nga la kiew nangta na ka them jong ki pyntha ba itynnad bad sangeh shipor ban pyntngen ïalade ha i umpohliew iba kyrsoi na ka jinghap u slap, nga la sei ïa i ja shulia iba nga la song bad kynjat biang ïa ka cycle sha Jongksha, Smit bad shaduh sha Shillong bad ka la shim por haduh kumba phra kynta. Nga la jrem ka met ka phad, ngam lah shuh ban shet bam ïalade ha ïing, nga la shu thied online ban bam bad hadien ba la dep bam nga la ïoh thiah lyngngai. Ka jingleit kaba jrem, hynrei kaba pynhun mynsiem bad ha kawei pat ka por ngan sa leit haduh kata ka jingkieng.
