Bankerlang Kharmylliem
Lah katto katne snem nga lah wad bniah ïa ka rukom synshar ha kaba ïadei bad ka um (water governance), khamtam ha ka nongbah Shillong, bad nga la poi ha ka jingsngewthuh ba ka jingmut kaba ïadei bad ka um lane ka jingmut halor ka um (meaning of water) ka long kaba donkam bad kaba ngi dei ban pyrkhat bad sngewthuh kham bha.
Kane ka jingmut kaba ïadei bad ka um ka paw ha ka jingim ba man ka sngi haba ngi kum ki briew ngi pyndonkam ïa ka. Halor kane, nga kwah ban pynbynta ïa ka um ha ki ar bynta – “ka um jong ngi” bad “kawei pat ka jait um”.
Lada ïaid kylleng ka sor bah, ngi iohi ïa ka jing kynrum kynram ne jing i kulmar ki tyndong um (water pipes) kaba la nang kynrei ha ki jaka ba bun briew. Ka long kaba eh, lane kaba ym lah ban pynshai, ban tip kano ka tyndong ka leit shano, wat ki engineer lane ki nongshna um (plumber) ruh ki shitom ban tip. Ka um hi ka la kylla tang kum kawei na ki jingshakri ne jingdonkam ha sor, kum ka bording lane ki lynti syngkien, bad ka la duh noh ïa la ka jong ka jingmut kaba ïadei bad ki Khasi khara. Ka um kaba tuid lyngba kine ki tyndong ka la kylla dur. Mynshuwa ka umpohliew kaba khuid ka tuid, hynrei mynta ha kiba bun bynta jong ka sor, ka la don ka jingkhleh lang bad ka um PHED kaba bun ki shim ba ka long kaba ‘bym khuid’.
Ka Jingkylla ha ka Jingmut jong ka Um
Kane ka jingkylla ka pynkynmaw ïa ka rukom pyrkhat u Ivan Illich shaphang ki “um ka jingklet” (waters of forgetfulness) ha kaba ki briew ki duh noh ïa ka jingïadei kaba don bad ka histori bad ka jingmutdur kaba ki la don mynshuwa bad ka um. Katba la khmih ïa ka tang kum kawei ka kynja tiar (material substance), ngi iohi ïa ka jingïakhlad kaba sngewsih na ka mariang. Ki jingtei kiba mynta (modern infrastructure) ki buhrieh ïa ka rukom treikam ka mariang (natural cycle); ngim iohi shuh ïa ki wah bad ki pohliew kiba pynim ïa ngi.
Ban sngewthuh ïa kane ka jingkylla, ngi dei ban sngewthuh kumno ka um ka poi sha sor. ïa ka um umpohliew kaba khuid la pynbiang lyngba ki ar tylli ki rukom (systems): ka Shillong Municipal Board (SMB) bad ki Dorbar Shnong (village councils) kiba pher. Baroh ar tylli kine ki shim na kajuh ka rynsan jong ki umpohliew kiba don ha ki lum kiba sawdong.
Hynrei, namar ka jingroi stet ka sor bad ka jingbun ki briew, ka system ka SMB hi marwei kam lah shuh ban pynbiang ïa ka jingdawa kaba nang khraw. Hangne ka long ba ka PHED ka rung hapoh da kaba pynbiang um na ki tyllong um kiba kham heh, kiba khah-khah la pynkhuid (treated). Kane ka jingwan shim bynta, wat la ka pynbiang ïa ka jingbun (quantity), ka kylla bak-ly-bak ïa ka jingsngew bad ka jingmut jong kaei kaba tuid lyngba ki tyndong.
Ha ki khlaw sor, kum kito kiba don ha ki dong kum ka Malki, Risa Colony, Lumdiengsoh bad kiwei kiwei, ki don ki wah ba kham rit ne ki wah duid kiba long ki tyllong um ïa ka sor bad ruh kiba kdew ne pyni ïa kawei pat ka lynti – ka um kaba dang pynneh ïa la ka khana pateng bad ka jingkhuid. Katba kito ki tyndong um kiba kynrum-kynram ki pyni ïa ka juk mynta kaba jwat, kane ka wah duid ka pyni ïa kaei kaba bun ki shnong ki dei ban pyrshang ban pynneh pynsah.
Ka Um jong Ngi
Ha ki thaiñ nongkyndong jong ka Ri Khasi bad ha kito ki jaka ha Shillong kiba dang ïada ïa la ki umpohliew, ka um ka dang don ïa ka jingmut kaba jylliew. Hangne, ka um ka dei palat ïa ka kynja tiar – ka pynïasoh ïa ki briew bad ka mariang bad ka riti dustur. Ki nongshong shnong ki tip thik na kano ka pohliew ba ka um ka wan, kaba pyni ïa ka jingïadei kaba im bad ka rukom treikam ka mariang. Kane ka pynlong ïa ka ktien ba ngi dei trai. Ka jingkhuid, ka jingpyngngad, bad ka jingbang kane ka um ka pynlong ïa ka kaba ki briew ki jied lane mon ban shet jingshet lane ban shet sha.
Ka Jingïada ïa “Ka Um Jong Ngi”
Wat la ka don ka jingkhleh lang kaba kylleng, don ki jaka ne ki dong kiba dang ioh ïa ka umpohliew kaba khuid lyngba ki scheme rit khamtam kito kiba la pynïaid da ki Dorbar Shnong. Kine ki shnong ki don ka bok ban don ïa ka um kaba khuid kaba khlem pat shah khleh. ïa kane ka jingkhuid dei ban ïada da kaba khang lad ïa ka jingkhleh bad ki um kiba wan lyngba ka PHED. Hooid, ym lang ban bsa lut ïa baroh da kane ka um, hynrei ïa kine ki jait rukom pynpoi um dih hap ban ïada bad pynneh ïa ki. Shuh shuh, ngi tip ba kum kine ki jait scheme kiba rit, ym lah ban pynbun shuh shuh namar ka shong ha ka jinglong jingman jong ki tyllong um. Hap ruh ban pyrkhat ïa ki jingma ne jingeh kiba ki tyllong um ha sor bad ha khap sor ki ïakynduh kum ki jingtei, jingtih maw bad ka jingkylla ka mariang (climate change).
Ka Um ka bym dei ka jong Ngi
Ka um kaba la khleh ka pyni ïa kaei re kaba pher. Ka la kylla long kaei kaei kaba ym don jingïadei shuh bad ka tynrai lane bad ki briew kiba pyndonkam ïa ka. Ka jingmad dawai (chemical) lane ka jingthaba umphniang ba per halor ka pyni ba ka la dei ka um kaba la shna (processed), kaba la ïakhlad na ka mariang. Ka la kylla long tang ka “H?O” (kumba ong u Ivan Illich) kaba ngi donkam hynrei kaba la duh noh ïa ka jinglong bad jingmut tynrai.
Ka Jingeh bad ka Jingpynkut
Ka jingeh kaba hakhmat eh ka long ban pynïahap ïa ka jingroi ka sor bad ka jingïada ïa ka riti dustur. Katba ka Shillong ka nang ïar, ka don ka jingbym sngew biang ban pyn duh noh ïa ka um ba ioh na ki umpohliew, kat ka um ka bym pat khleh bad ka um kum jong ka PHED. Ka jingthmu ban pynneh ïa ki um kiba sngur ka dei namar ban ïada ïa ka jingïadei bad ka mariang bad ka jingsngew trai.
Nga la sngewthuh ba ka jingpynïaid ïa ka um ka dei ban long palat ïa ka jingpynbiang “H?O”. Ka jingmut jong ka um ka donkam katjuh bad ka jingbun jong ka. Ban ïada ïa ki umpohliew kiba dang sah ka mut ban ïada ïa ka jingmut kaba jylliew bad ban ym pynlong ïa ka um tang kum kawei ka tiar ha ka sor.
