Da u Kitdor H. Blah
Ngan da peit ïa ka Mang Tyngka 2026-27 jong ka jylla, nga iohi ba katno ka sorkar ka ïalap ïa ka jingkiew jong ka GSDP, kaba mut ka dor jong baroh ka jingïadie ïathied hapoh ka jylla. Ka dor jingdie jingthied baroh ha ka jylla ka lah kiew na ka T. 37877 klur sha ka T. 76320 klur hapoh kine ki 6 snem, kata ka kiew da 100 per cent eiei, lane ka lah kiew 2 shah. Tangba da phi peit ïa ki bynta jong ka GSDP, ka ba bun ka jingkiew ka dei ha ka Service Sector (ki kam shakri briew) kumba 61% katba ka long tang 21% ha ka Agricultural Sector, lane ha ka kam rep kam riang bad kam ri jingri. Hynrei haduh 80% jong ki briew hapoh ka jylla ki trei ha ka Agricultural Sector. Shuh shuh ka Service Sector ka long capital intensive, lane ka kham donkam ka jingbei pisa bad kham duna ka jingdonkam ka jingtrei bormet, katba ka Agricultural Sector ka long labour intensive, lane ka kham donkam ïa ka jingtrei bormet.Te kumta haba kiba bun ki briew ki don ha ka kam Agriculture,hynrei ka jingkiew ka GSDP pat ka wan 61% na ka Service Sector, ka mut ba ka jingkiew ka pisa hapoh ka jylla ka leit tang sha ki khyndiat ngut, bad ka jingïapher ha ka ioh ka kot ka lah kham kiew shuh shuh.
Shuh shuh, wat lada ka GSDP ka kiew 101%, ka jingkhrong khajna ruh ka kiew kumta hi, kumba 100% eiei. Kane ka pyni ba ka jylla kam shim sniew eh ka jingioh jingmih na ka khajna, hynrei kam long kaba bha eh ruh. Ka pyni ba ka dang dei ban lah shuh shuh ban pynkiew ïa ka jinglum khajna, hynrei ka don ka jingduna ha ka rukom lum khajna lane ka don ka jingpynsepei ïa ka pisa, lane ka jingpei ka pla pisa haei haei.Shuh shuh, wat la ka GSDP ka kiew 101%, hynrei ka jingioh na kiwei ki tyllong ki bym dei ki khajna, kaba mut ka jingmih na ki kam shakri paidbah jong ka sorkar, na ki kam khaiï pateng, na ki kam bei pisa bad ai ram, na ki karkhana jong ka sorkar, ka kiew tang 50%. Katba ka Revenue Expenditure, lane ka jingpynlut pisa jong ka sorkar jylla ban pynïaid ïa kine ki kam baroh, ka kiew haduh 60%. Kaba mut ba ka jingkiew ka GSDP kam shym pyniohnong ïa ka jylla, namar ka jinglut ban pynïaid ïa ki kam, ka kham heh hi ban ïa ka jingmih.Bad kino kino ki jingiohnong na ka khajna ruh, ki leit noh sha ka jingsiew sut jong ki ram, bad ka jingsiew ïa ki ram. Ka jingsiew ïa ki ram ka ju long kaba bha, namar ka pynduna ïa ka jingsiew bad jingmih sut ha ka lawei, hynrei kane ruh kam myntoi than namar ka sorkar ka shim shuh shuh pat sa ki ram bathymmai.To ngin nym klet ïa ka kaiphod jong ka CAG kaba ong ba ka jylla ka hap shim da ki ram thymmai ban siew ïa ki ram barim.
Lait na ka jingpynlut ha ka jingpynïaid ïa ki kam shakri paidbah ba man ka sngi jong ka, ka sorkar jylla ka pynlut ruh ha kita ki Capital Assets, kum ki jingtei surok, jingtei building, jingthied kor, jingseng karkhana, jingai ram ïa ki, ter ter. Ka jingpynlut ha kine ka dei kaba kham myntoi namar ka jingkiew ha kine ka pynkiew ïa ka jingmih pat ka ban pynsuk ïa ka jylla ban nang pynkiew ïa ka pla tyngka jong ka jylla. Katba ka jingpynlut ha kane ka bynta kan kiew na ka 15% jong ka jingpynlut baroh sha ka 23% jong ka jingpynlut baroh ha kine ki 6 snem, hynrei kiba bun na kine ki karkhana (11 tylli na ka 19) ki long kiba duh nong. Ka jingiohnong jong kito ki khyndiat kam poi shiphew klur tyngka ruh, katba ka jingduhnong jong kiwei ba bun ka kot sha ki spah klur tyngka.
Ka karkhana bor ding ka dei ka karkhana sorkar kaba lah kjit duh ïa ka jingbei pisa ka jylla. Kane ka karkhana ka ioh haduh 90% na ki jingbei pisa jong ka sorkar jylla, katba ki karkhana kam rep kam riang bad ri jingri, ki ioh tang 2.45%. Ka karkhana bor ding ka dei ruh kaba pynduhnong tam ïa ka sorkar, haduh 80 haduh 90% na ki jingduhnong jong ka jylla ki wan na kane. Kane ka dei na ki daw kiba bun, kum ka jingpynduna bai lait ïa ki karkhana shimet bapher bapher, ka jingpynrit jingthew meter, ka jingbym pynduh bor ding ïa ki bym siew bai lait, ka jingbamsap, ka jingïadei hapdeng ki myntri ki longheh bad ki heh saipan, bad ka jingbamsap hi baroh. Katba kane ka karkhana bor ding ka dang kjit bad pynduh pisa, katta ka sorkar ruh ka dang ïai theh pisa sha ka lyngba ki ram ba ka shim. Shuh shuh, kine ki karkhana shimet kiba ioh subsidy ha ka bai bor ding, ki pynjulor pat ïa ka mariang, ïa ka jingkhuid ka lyer, ïa ka jinglong jingman ki jaka rep, ia ki tyllong um, bad ïa ki wah. Te kine ruh ki ktah bha ïa ka jinglong jingman jong ka rep ka riang.
Shuh shuh, ka sorkar pat ka dang thmu ai jaka shuh shuh ïa kum kine ki karkhana hapoh ka jylla, katba 76% jong ki nongrep pat kim don jaka ïalade ban long trai. Ka jingkiew jong ka GSDP kumba 61% na ka Service Sector kumba lah pyni haneng, ka pynkiew tang ïa ki khyndiat, bad ka ïeh noh shadien ïa kiba bun kiba trei ha ka rep ka riang bad ri jingri. Kane ka pynjur ïa ka jingduk jong kiba bun bad jingriewspah jong ki khyndiat kiba lah ban bei pisa. Hynrei kane ka pynduk ruh ïa ka jylla baroh kawei, namar ka jingbym kiew ka rep ka riang ka pynlong ïa ka jylla ban hap thied bam haduh 80% na bar jylla. Te kane ka jingheh jong ka jingthied bam nabar jylla ka mut ba ka pisa kam shong neh hapoh ka jylla, wat lada ka GSDP ka kiew 101% ruh. Te haba ka pisa ka mih noh na ka jylla, ka mut ba ka duna noh ka jingdon pisa ban bei pisa ha ki kam khaiï pateng hapoh ka jylla. Bad ym tang katta, ka dor jong ka bam ka dih ruh ka kiew kham bun ha ka jylla namar ba ka mar bam ka wan na shabar. Te kane ruh ka pynlut pisa shuh shuh ïa ki briew jong ka jylla.
Ka jingduna bam ka ktah ruh ïa ka Human Capital lane ka dor longbriew namar 40% jong ki khynnah hapoh ka jylla ki duna ïa ka bam ka dih bad ki troin ha ka jingheh jingsan.Kane ka long katkum ka census jong ka National Family Health Survey – 5 (2021-22). Kiwei ki jinglum jingtip jong ka jylla ha u snem 2025 pat ki ong ba 20% jong ki khynnah hapoh ka jylla ki duna ka bam bad ki troin ka jingheh jingsan.Ka sorkar ka mang T. 11600 klur sha ka Youth Budget bad Gender Budget, kata ki jingmang tyngka ban kyntiew ïa ka Human Capital lane dor longbriew, kiba peit kyrpang ïa ki samla bad kynthei. Hynrei 20 haduh 40% jong ki longbriew khynnah ki mad ïa ka jingduna bam bad jingtroin jong ka jingheh jingsan.Ka rep ka riang ka ktah lut ïa ka dor longbriew jong baroh ki briew ha ka jylla, kynthup ki samla, ki kynthei, ki khynnah.
Ka jingkiew palat shah jong ka Service Sector, lem bad ka jingduna palat shah jong ka Agricultural Sector, lem bad ka jingduk jong kiba bun ki briew jong ka jylla, lem bad ka jingduna jingkiew ha ka Manufacturing Sector lane ka lain shna jingshna, ka mut ba ka jylla kan hap donkam kham buh shuh shuh ïa ki nongbei pisa na shabar jylla ban ïai pynkiew ïa ka GSDP lane ka ïew ïadie iathied hapoh ka jylla.Kane ka buh jingeh ïa ngi kum ki riewlum bad ki rit paid namar ka sorkar jylla ka hap kham ai jingmyntoi ïa ka jingbei pisa ban ïa kaba ïada ïa ka hok longtrai jong ki riewlum halor ki jaka.Dei na kane ka daw ba ngi iohi ba ka sorkar ka ïa leh beit ban ai jaka ïa ki karkhana ba heh kiba wan seng hapoh ka jylla bad ban ai subsidy lane ai duna dor ruh ïa ki ha kiba bun ki liang, naduh ka bor ding, ka khajna, ki bai kot bai sla, ter ter.
Te ngi hap kylli : Hato ka sorkar jylla ka lah bakla jur ïa ka jingbuh jingmang jong ka? Ka sorkar ka bei pisa haduh 90% sha ki karkhana bor ding bad tang 2.45% sha ki karkhana jingrep bad jingri. Ka Climate Action budget ka mang haduh T. 5500 klur ban iada mariang hynrei kane ka pisa kan ym donkam ban leit sha ka mariang lada ka sorkar hi kam pynshlur ïa ki karkhana kiba pynjulor mariang kumba pyni haneng lyngba ki subsidy ha ka bor ding, ka jingsiew khajna, ka jingsiew sut sha ki bank, ka jingpynlut ban tei building bad kor, bad kiwei kiwei. Te katno kan kham kyntiew ïa ka jylla lada kata ka pisa ka leit man sha ka rep ka riang.Hynrei ka sorkar ka mang tang T. 664 klur sha ka Agricultural Sector. Ka mang tyngka ka ïalap ïa ka jingkiew ka GSDP sha ka T. 86000 klur lane 10 Billion Dollars, hynrei kam long kaba kyntiew ia ki briew jong ka jylla. Ka long pynban ka jingplielad ïa ki heh saipan na shabar ban shu kjit ïa ka spah jong ka jylla. Ka jylla kam don ha ka lynti sha ka jinglaitluid ha ka jingdon pisa, lymne sha ka jingïeng ha la ki jong ki kjat lajong ha ka liang jong ka mar bam mar dih. Ngin hap ïai ap beit na ka Sorkar Kmie ïa ka pisa. Bad lada jia ba ka don ka jingkylla ha ka jinglong jingman jong ka pla tyngka lane jong ka jinglum khajna jong ka Sorkar Kmie, ngin sa hap donkam shuh shuh ban shim ram, namar ngi duna palat na lade ha ka pla tyngka bad ngim pat don hi ruh ha ka lynti ba ngin nang ïaid sha ka jinglah ban ïeng ha ki kjat lajong.
