New Delhi, Lber:
Kumba la pynbeit na ki jingïakren ba la dep, la ong ba ka India kan thied ïa ka umphniang bym pat pynkhuid na Russia, la ïathuh ki tyllong khubor sorkar ha kawei na ki lad phah khubor ha ka step jong ka sngi Thohdieng, kaba ai ïa ki jingpynthikna kiba donkam bha halor ka jingkylla ka jingpynbiang bording hapdeng ka thma hapdeng ka US bad ka Israel bad ka Iran. Ki tyllong khubor ki la ong ruh ba ki jingpyrshang ban pynbeit ïa ka dor jong ka umphniang ki la ‘ai jingmyntoi’ da ka ‘jingïakren kaba bteng ha ki bynta bapher bapher’ bad ki la ban jur ‘ka jinglong jingman jong ka umphniang ka don hapoh ka jingtehlakam’. Ka dor jong ki mar umphniang ha ki ïew ki hat kan ym kiew, la ïathuh ki tyllong khubor.
Ka sorkar, ka la ïathuh shuh shuh ha ka lad phah khubor, ba ka don ïa ki jingbuh jingkynmaw kiba biang lada jia ba don ka jingthut ha ka jingpynpoi mar kaba mih ym tang na ka thma ha Iran hynrei na ka jingpynbor jong ki shipai ïa ki jhad kit umphniang kiba ïaid lyngba ka Strait of Hormuz kaba la synshar da ka Tehran, ka lynti um kaba rit kaba pynïasoh ïa ka Persian Gulf sha ki um duriaw.
Ka Iran ka la khang ïa katei ka duriaw hadien ba ka la maham ba ki lieng kiba pyrshang ban ïaid kin shah ‘pynbthei’.
Kata, ryngkat bad ka jingshah thombor ha ym duna ïa ka ar tylli ki lieng kit mar ha rud duriaw jong ka Oman, ki jingshah thombor kiba la pynlong ruh ïa ki nongpynbiang ïa ka Insurance ha duriaw ban weng noh, ka la mut ba ka jingleit jingwan ha duriaw lyngba ka Hormuz ka la nang slem haduh katta katta.
Ka Strait of Hormuz ka dei kawei na ki jaka ba kongsan tam ha ka pyrthei ban khanglad ïa ka bording namar ba shi bynta na ka san bynta jong ka khaïi pateng ha ka pyrthei, bad palat shiteng na ka khaïi pateng jong ka umphniang, ka ïaid lyngba kane ka lynti ïaid. Ka duriaw Hormuz kaba long, ha ka jingshisha, ka dei kaba la synshar da ka Iran.
Ka bhah jong ka India na ka jingkhaïi umphniang Hormuz ka long hapdeng 2.5 bad 2.7 million barel ha ka shisngi. Kane ka long haduh shiteng na ka hynriew million bpd (da kaba pynshong nongrim ha ki jingkheiñ ha ba kut jong u snem 2025) ba ka ri ka pyndonkam man ka sngi.
Ha ka sngi Balang ka lad phah khubor ka la pynpaw shaphang ka jinglah jong ka India ban pynbun ïa ka jingthied umphniang jong ka Russia ban pyndap ïa kano kano ka jingkylla ha ka jingpynbiang bording kaba lah ban mih na ka thma.
Ka jingkylli kaba don tang kawei ha kata ka por ka long, kumno ka America ka lah ban leh, haba la shim ba ka Washington ka la pynlong ïa ka jingpynduna ïa ki jingthied na Moscow kum ka kyndon ba kongsan ha ka jingïateh kular ba shipor hapdeng ka India bad ka US ba la pynbna ha u bnai Rymphang.
Kaba kham kyrpang, ka Washington ka la mynjur ban weng noh ïa ka khajna ‘jingpynshitom’ kaba 25 percent halor ki jingpynthikna ba ka Delhi kan pynduna ïa ka jingthied jong ka Russia bad pyndap da kaba thied na US lane Venezuela. Hadien katto katne kynta la jubab ïa ka jingkylli. U Treasury Secretary jong ka US u Scott Bessent, u la pynbna ban pyllait na ka bynta 30 sngi, haduh ka 3tarik, Ïaïong, 2026, kumta ki karkhana pynkhuid umphniang jong ka India, kin lah ban thied ïa ka umphniang jong ka Russia.
Lait na ka jingeh jong ka Strait of Hormuz, ka jingpynmih umphniang ka la shah ktah ha kylleng ka thaiñ West Asia hapdeng ki jinghiar thma jong ka Iran ïa ki jaka pynmih umphniang kiba heh, kynthup ïa ka karkhana pynmih umphniang kaba heh ha Ras Tanura ha Saudi Arabia. La thombor ruh ïa ka jaka tih umphniang jong ka Rumaila jong ka Iraq.
Ha u bnai ba la dep, u Myntri ba dei khmih jong ka Petroleum u Hardeep Singh Puri, u la ong ha ka Parliament ba ki jaka buh umphniang jong ka India, kiba kynthup ïa ki jaka buh umphniang kiba don hapoh khyndew ha Andhra Pradesh bad Karnataka, bad ka jingtyrwa kaba lai ha Odisha, bad kumjuh ruh ki jaka buh umphniang bad ki kompeni die umphniang, ki lah ban neh hapdeng 74 bad 90 sngi, katkum ka jingpyndonkam ïa ki kyrdan.
Hynrei, haba kheiñ ïa ka thma ha Iran bad ki jaka ba marjan kam pyni dak ei ei ban sangeh ha kane ka por, u President jong ka US Donald Trump u la ïathuh ha ki nongthoh khubor shaphang ka por kaba saw taïew, ka sorkar ka la sdang ban thmu ïa ki jingjia kaei lada na ka bynta ka ri kaba lai ha ka pyrthei kaba pyndonkam umphniang, hadien tang ka US bad ka China.
Ki nongpeit bniah ki la ïathuh ha ka Reuters ba ïa ka India la ïohi kum ka jaitbynriew kaba rit paid ha kane ka bynta. Kane ka long khamtam namar ba ka China ka don ïa ki marpoh khyndew kiba kham heh shibun; u Ajay Parmar, Director ka Energy and Refining jong ka ICIS, ka kynhun wad bniah ïa ki mar, u la ong ba ka Beijing ka lah ban sei ïa ka stock kaba shibnai.
Na ka bynta ka Asia baroh kawei, ki jingma ki long kiba beit. Katto katne ki ri kiba heh ha ka ïoh ka kot, kynthup ïa ka China, Japan, South Korea, bad Taiwan ki shaniah shibun ha ka umphniang na ka thaiñ Middle East. Ka jingshah ktah ha kane ka jingpynbiang ka lah ban don ka jingktah kaba jur bha ïa ki jingpynbiang ha ka pyrthei, kynthup ïa ka karkhana pynmih mar kaba kongsan.
Kano kano ka jingpynthut kaba slem ka lah ban ktah ïa ka jingpynmih. Ki karkhana jong ka Taiwan, ki pynmih ïa kiba bun ki Chip kiba kham stad ha ka pyrthei, kiba pyndonkam ha ki Smartphone, ki kali ilectric bad ki Artificial Intelligence Systems. Kine ki jaka ki shaniah ha ka jingpynbiang bording kaba skhem. Ki nongpynmih bor kiba ai jingkyrshan ki dei ka lad jingpynbeit kaba lyngkot por kaba ym shym la shna na ka bynta ki jingeh kiba la pynjlan.