Raphael Warjri
La don byllai ki ktien tynrai ba khlem da pyndonkam shuh namar ba la suk ban pyndonkam da ka ktien ïew ha ka imlang sahlang, khamtam ki ktien ba ïadei bad ka juk mynta ba wan na ka ktien phareng bad ktien dkhar. Nalor ki ktien tynrai ki don ruh kyrhai ki ktien ba shna thymmai ki ban ïa deidur bad ka juk katkum ka jingsan jong ka shai pyrthei bad katba nang kiew ka lad ban pynsuk ka jingim briew lyngba ka stadtip stadmaïan. Lehse ym lah ban da buh ryntih kum kiei kita ki kyntien tynrai ba khlem pyndonkam shuh namar ba la sngewsuk da ka ktien ba ïa kren paidbah, hynrei kat kaba shah ha khmat yn pyrshang kdew kawei-pa-kawei na ka bynta ban myntoi ka imlang sahlang. Hynrei kaba kongsan eh ka jingthmu ka long ban kyntu ïa ki paidbah ba kin mar-mlien noh ban pyndonkam da la ka ktien tynrai katba lah haba la don lypa bad ban ym tynneng ban pynlong ktien Khasi ïa ka ktien nongwei. Lada dei ha ki shlem kiba ha khlieh duh jong ka imlang sahlang khamtam kum ha ka thoh ka tar ka pule dang-le la dei ban kham phikir na kaba syntan than ha ka rukom pyndonkam ïa ki ktien. Na kaba syntar ka sa kylla synjor bad suki suki ki kylla hiar dor ha ka rukom pyndonkam ïa ki ktien, bad khatduh poi syndon sha ka ban klet syndon. Ha kane ka rukom ki ktien tynrai kiba kynsai ki jah rngai bad ki paidbah ki sa kynnoh kylla ba kyrduh ka ktien Khasi. Ka ktien Khasi ka pahuh bad dap biang miar na ka bynta ban pyndonkam ha kano kano ka bynta jong ka imlang sahlang ne wat ha ki shlemtrei ki ba ha khlieh duh.
Kumta yn sdang da kaba shim kat kaba shah ban batai artat ïa ka jingmut da ki ñia pynksan kiba skhem. Yn sdang shwa na kiba kham suk ha kaba yn kham peiphang kloi ki paidbah ban sngewthuh bad suki suki yn sa kdew sa da ki ktien ki ba kham jwat hynrei kiba shongñia katkum ka jingbatai ka ba bniah bad kaba skhem. Baroh ïa tip ba ki khlieh nongsynshar bad ki briew ba korbar kam ha ka imlang sahlang ki don la ka kyrdan ba la jer la nam katkum ka kamram ba ki trei ne shakri ïa ki paidbah ha ka imlang sahlang. Lah ban sdang na ki syiem, ki patsha, ki lyngskor, ki basan, ki bakhraw, ki lyngdoh, ki dolloi, ki myntri, ki matabor, ki pator, ki sangot, ki shutia kynto, ki wadar, ki sandi bad kumta ter ter. Shisien pyrkhat ki paidbah ki pynïaryngkat ïa ka ktien syiem kum ‘King’, hynrei ha ka synshar paidbah Khasi ym lah ban kdew kumta namar u syiem ha kiwei kiwei ki paidbynriew u dei uba long trai ïa la ki paidbah bad ia ka khyndew ha ka hima. Hynrei ha ka synshar paidbah Khasi ki paidbah bad ki kur ki dei ki trai jong ka khyndew, ba wat ki syiem ki shañiah ha ka jingai sngewlem ki khun ki hajar. Kumta u syiem ha ka pyrkhat Khasi u dei uba shimti ban shakri ïa la ki khun ki hajar ba kumta ka jingmut ba synlar ha ka ktien nongwei lah ban thoh ‘Chief’ ne ‘Chieftain’. Ha kaba ïadei bad u Lyngskor pat ka jingmut kaba iajan eh ka long ‘Earl’ ne ‘Lord Chancellor’.
Haba khmih ïa ka kyntien Syiem bad Lyngskor kumno ka sdang dei na ka khanatang shaphang ka Pahsyntiew, ka Li Dakha bad ka Saïa Nongum. Kine ki laingut ki dei shipara ki puriblei ba ju wan sum ha Wah Kupli, ki ba pynpaw ba ki angnud ban wan long briew. Dei ka Lei Kupli kaba la pynurlong ba kin wan longbriew ha pyrthei bad ki seng ïa la ki Hima, ka Li Dakha ïa ka Hima Sutnga, ka Pahsyntiew ïa ka Hima Shyllong bad ka Saïa Nongum ia ka Hima Madur Maskut. Ha kaba ïa khmih ïa ka jingmut jong ki ktien, te ym da donkam ban batai bniah ïa baroh laingut kita ki puriblei bad lah ban shim nongmuna tang kawei na ki ban ioh batai ïa ka jingmut ba kumno ki ktien Syiem bad Lyngskor ki mih. Shwa ban wan mihpaw ka Pahsyntiew ha krem Marai, rngi Shyllong, ki Hima Khasi ym pat don ki syiem ne lyngskor, ki don tang ki bakhraw batri, ki basan ki pator bad ki longsan mansan shnong bad ka shlem synshar ka dei ka Dorbar Shnong ne Dorbar Raij. Ki longsan mansan na ki shnong ki synrop lang ha kawei ka thaiñ ban pynlong ïa ka raij bad ym don tang uwei u khlieh ïa ka shnong ne ka raij. Ka shlem synshar dei ka Dorbar ka ba kynthup lang shirup ïa baroh ki longsan mansan.
Ynda haba la mih ka kajia majia, ka saw ka sian ha ka Raij Sawkher Lailyngdoh ha ki por hyndai, ka Dorbar Raij ka la khan la bishar bad la kup ba dei ban wan da kino kino ki rangbah ban longpdeng khlem shahliang ïa kano kano ka thaiñ, ki ban tem ïa kata ka jingïakynad ki arliang mamla. Katba lah ban buddien la kynnoh ba dei u Lyngdoh Raij Nongkrem bad Lyngdoh Raij Mylliem kiba ïa kynad ban kam ïa ka kyrdan khlieh nongsynshar, hynrei kiwei kiwei ki raij ba kham rit kiba don la ka ñia ha ka dorbar ki khlem aili ban leh donbor mano mano, tat haduh ba yn da la wan mihpaw ka Pahsyntiew kum ka puriblei, kaba la wan longbriew ha ka por kaba biang ban tem bad pynjaijai ïa kata ka kajia majia. Kumta dei na ka Pahsyntiew ba la kha nyng-kong ka pateng ki syiemblei, bad ka long ka ïawbei tynrai jong ka kpoh longsyiem ba synshar shityllup ïa ki Raij Sawkher Lailyngdoh, ba la tip kum ka Hima Shyllong.
