I. R. Dkhar
Ka jingkylli kaba wan ha ka jingmut jingpyrkhat jong ngi ha kaba ïadei bad katei ka phang ka long ba ka don la ka daw. Ki Myntri jong ka Sorkar Kmie ka ri India, kim patiaw bad kim ñiewkor khyndiat ruh ïa ka Meghalaya. Lada ïakren ban pan eiei, ki tang shu leit noh sha Delhi, ki la klet. Ka daw ka long, lehse, ba kane ka Jylla kaba rit kam lah ban ïeng ha la ki jong ki kjat..
Kumba la ong ka jingbymioh ïa ka jingithuh da ka Sorkar India ïa ka ktien Khasi haduh mynta ka don ruh la ka daw. Lah rai da ka Meghalaya Assembly ha ka 27 tarik u Nailur (September), 2018. La dep pynskhem shuh shuh da ka jingrai ha u Naiwieng 2018. Shuwa ïa kane, la dep ïathoh da bun ki riewrangbah, ki riewshemphang bad kiwei kiwei ki nongthoh ïa ka jingdonkam ban ïoh ïa ka jingithuh ïa ka ktien Khasi ha ka 8th Schedule ka Riti Treikam (Constitution) ha ri India. Hadien, ha kine ki khyndiat sngi ba la dep, ka la don ruh ka jingïatai ha ki College ha kaba ïadei bad ka ktien Nongmei Nongpa Salonsar ha u bnai Rymphang (February), 2026. Ka la don ka jingïatai ba ka ktien Khasi ka lah ban poi ha ka jingma ba kan duh jait noh. Ka daw ka long ba ka jingpyndonkam ïa ka ktien Khasi kam long kumba ka dei ban long.Ngim ïakren ïa ka ktien Garo namar kane ka ktien ka don la ka jong ka jingdonkam jong ka.
Ha kaba ïadei bad kane, nga shu kwah ban pynpaw ba ka ktien Khasi ka kham khraw ban ïa ktien Garo. Kane ka long namar ka ktien Khasi la kren bad la thoh da ka Khasi-Jaiñtia Hills, ym kumba long ka ktien Garo kaba la kren tang ha ka Garo Hills. Kumta la dei ban ïaleh tang ïa ka ktien Khasi. Ka jingbakla ka long ba naduh basdang ïa ka Jylla Meghalaya ym shym la ithuh bad la kren beit da ka ktien Khasi ha ki skul bad ki college. Ka jingmut ka long ba kawei ka Jylla ne ka State ka dei ban long tang kawei ka ktien ban thoh bad ban ïakren, kumba long ha Assam bad ha kiwei ki Jylla. Te balei ba hap ban donkam sa ïa ktien Garo? Lada pyndonkam ha ki jingpule bad jingthoh beit kum kawei ka Jylla, kawei ka Ktien, kan kham suk ïa ka Sorkar Pdeng ban ithuh. Nalorkata, ka jingma ka long, lada ai ïa ka ktien Garo, ka ktien Jaiñtia ruh la dei ban ai. Bad haba kumta, shano ka jingïatylli ka Jylla. Ka Jylla kan pait kan pra bad ka jingdawa Jylla ruh ban mih. Long katba long, ym lah leh eiei shuh haba la biej ki Nongïalam jong ka Jylla ha kato ka por ba la Jylla ha ka swnem 1972.
Ka jingbuh ha ka jingma ïa ka Ktien Khasi, ka long, kumba shu pynpaw noh hangne, ka long ba ym pyndonkam pura da ka Khasi. Phin peit ha ki jingïalang paidbah ne ha ki lympung bapher bapher bad ha ki Ïingmane ruh, ki nongkren kum ki Phadar, ki Pastor bad ki Nongkren bapher bapher, kim pyndonkam pura ha ka ktien Khasi, ki byntap da ka ktien Phareng (English) hateng hateng. Nangta ki khynnah skul bad college, ki kren da ka phareng ym da ka ktien Khasi khamtam ha kane ka juk mynta.
Halor kitei ki daw kiba khyndiat, ka pynlong ïa ka jingithuh ïa ka ktien Khasi ha ka 8th Schedule jong ka Riti Synshar ka ri India, ka pynlong sting noh ïa ka Sorkar Kmie. Kan shimpor bha ban ioh ïa ka jingithuh. Ka lah ban nym ai ruh ïa jingithuh, lada hapoh Assembly kim ïakren da ka ktien la jong. Ka jingbymsalia jong ka Sorkar Kmie ka long ba hapoh Meghalaya Assembly un kren da baroh artylli ki ktien – ka Khasi bad Garo. ïa kane, la ong da u Myntri Rangbah Conrad K. Sangma ha ka Assembly kaba la long ha ka 26.2.2016. Kumno hapoh kawei ka Jylla, kawei ka Assembly, yn kren da artylli ki ktien?
