Ym artatien ba kan ktah ïa nga ïa phi ruh

D H Kharkongor Kato ka jingkhyrwit,kaba kyndit kyndit, jong ka Israel bad ka America ïa ka Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) jong ka Iran kan ktahjur bha wat ïa ka ioh ka kot (economy) jong...

D H Kharkongor

Kato ka jingkhyrwit,kaba kyndit kyndit, jong ka Israel bad ka America ïa ka Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) jong ka Iran kan ktahjur bha wat ïa ka ioh ka kot (economy) jong ka India ka jong ngi, khamtam ha kum kane ka por jong ka jinghiardor jong ka tyngka ka jong ka. Kaba katno tam wei haba kane ka jingkhyrwit ka la neh mynta la palatshibnai. Thikna kan ktahjur bha naba ka pynthut tad haduh ïa ka jinglah ban ioh lane ban pynbiang ïa ka umphñiang, ka bapher bapher. Ka umphñiang kaba la saiñ kyrpang na ka ‘Crude Oil’ lane naka ‘umphñiang kabarew’, kaba ngi ïoh kyrpang nangthie napoh jong ka meiramew. Na kita kiba kongsan tam eh ki dei ka ‘Petrol’ lane ka ‘Gasoline’, ka ‘Diesel’, ka ‘Aviation Fuel’, ka ‘Kerosene’ (ka umphñiang sharak) lem bad kiwei kiwei de. Ka umphñiang namar kata ka dei ka bor phylla (energy) kaba ïarap pyntyllun ïa ki shalyntem jong ka roi ka kiew jong ka ïoh ka kot.

Kan don ruh ka jingthut ha ka liang jong ka jinglah ban ïoh, na bynta ban pynbiang, ïa ki kynja lyer kiba kham kongsan lane ka ‘Natural Gas’, kaba ngi ïoh kyrpang na ka meiramew. Kaba kham kongsan tam eh na ki kan dei ka ‘Methane’. Kane ruh ka dei kawei na ki bor phylla kaba ïarap ban pyntyllun ïa ki shalyntem jong ka jing-roi jingkiew jong ka ioh ka kot.

Ka India ka jong nga ka jong phi ka donkam ban thied kyrpang, na kiwei pat ki Ri jong ka pyrthei, naduh ïa ka ‘Crude Oil’ tad haduh ïa ka ‘Natural Gas’. Na ka bynta ka jingdonkam kaba hapoh la ka jong ka ri ba ka India ka donkam ban thied (import) haduh 85% ka ‘Crude Oil’ na kiwei pat de ki ri jong ka pyrthei. Palat shiteng shiliang, na kata, ka dei kaba wan poi da kaba ka hap ban ïaid lyngba ïa ka ‘Strait of Hormuz’. Hangne ha India, ha kaba ïadei ba ka LPG (Liquefied Petroleum Gas), kumba 40% la ïoh da kaba saiñkyrpang na ka ‘Crude Oil’ bad kumba 60% na kaba saiñ kyrpang ïa ka ‘Natural Gas’. Lada ngam ba ka ka India ka donkam ban thied lane ban ‘import’ tad haduh 60% ka LPG na ki ri jong ka ‘Persian Gulf’.

Ka jingkhyrwit kyndit kyndit jong ka Israel-America ïa ka Iran ka la pynthut tyngeh tyngeh tad haduh ïa ka khaiï ka pateng kaba dei ban ïaid lyngba ïa ka ‘Strait of Hormuz’ kaba pynïasnoh ïa ka Persian Gulf bad ka Indian Ocean. Ka pynthut noh ïa ka jingïaid lynti kaba shngain bad kaba laitluid ka jong ki jhad kiba kit mar kit mata, lyngba ka ‘Strait of Hormuz’. Ka jingpynthut lane ka jingpynsyier kaba kongsan tam eh ka dei ïa ki ‘tankers’ kiba kit kyrpang ïa ka ‘Crude Oil’, ïa ka ‘Natural Gas’ bad ïa ka ‘Liquefied Natural Gas (LNG). Ka dei kaei kaba ktahjur bha pat de ïa ka ioh ka kot namar ka jinglongkordor jong ka ‘Crude Oil’, ka ‘Natural Gas’ bad ka LNG.

Ka jingthut ha ka liang ka jinglah ban pynbiang (supply) ïa ka ‘Crude Oil’, kaba katkum ka jingdonkam (Demand) ka lam sha ka jingkyrduh (shortage) jong ka ‘Crude Oil’ kaba lam pat de sha ka jingkiewdor ka jong ka. Ka jingkiewdor jong ka ‘Crude Oil’ kan lam sha ka jingkiew jong ka dor jong ka jingpynmih ( cost of production) ïa ki mar ki mata, lem bad ka kit ka bah (transportation), ka ban lam pat de sha ka jingkiewdor ka jong ki mar ki mata. Kumta ka ktahjur haduh ïa ka jingïohnong (Profitability) wei ba kan ktah ïa ka jinglahbor ka jong uba bun balang, khamtam eh u ‘paid-knup paid-trap’ ban thied ban pet ïa ki mar ki mata kiba kham kongsan.

Ka jingthut lane ka jingbym shngain jong ka kit ka bah, lyngba ka ‘Strait of Hormuz’ ka ktahlang ruh wat ïa ka jinglah jong ka India ban pynbiang (supply), kat kum ka jingdonkam (Demand) ïa ki dawai sboh lane ki ‘fertilizers’. Ha kaba ïadei ba ka ‘dawaisboh’ kumba 63% ka dei kaba wan poi (import) nangtai na ‘Middle East’. U ‘Sulfur’ u dei uba kongsan na ka bynta ka jingpynmih ïa ki dawaisboh bad ïa u la ioh na ka jingsaiñ (processing) ïa ka ‘crude oil’ bad ïa ka ‘Natural gas’.Kiba kham kongsan na kita ki dawaisboh ki dei ka ‘Urea’, ka ‘Potash’, ka ‘Ammonia’ bad ka ‘Phosphate’. Kumta ka ktahjur bha ïa ka jinglah ban ïoh, kat kum ka jngdonkam, ïa ki ‘dawaisboh’ na ka bynta ka thung ka tep lane ka rep ka riang (agriculture). Te namar kata ka ktah jur bha ïa ka jinglah ban pynmih bad ban pynbiang ïa ka bam ka jong u khun bynriew lem bad ki jingri jingdup ki jong u. Kumta ka jingkyrduh (shortage) ka jong ki dawaisboh, ha ki ïew ki hat, kan lam sha ka jingkiew jong ka dor ka jong ki, ka ban lam pat de sha ka jingkiew jong ka dor ka jong ka jingpynmih ïa ka bam (food crop). Kumta ha kaba kut ka dor jong ki mar bam kan kiew. Kan kiew weihaba kiew ym tang ka dor jong ka dawaisboh hynrei kiewlang ruh ka dor jong ka kit ka bah (transportation). Khamtam eh ka jingkiewdor jong ka ‘Diesel’.

Ka jingkyrduh ïa ka ‘Crude Oil’ kan ktahjur bha ïa ki ‘Oil Refinery’. Ka jingthut ka jong ki ‘Oil Refinery’ kan ktahjur bha ïa ka jingpynmih ïa ka ‘Diesel’. Ka jingkyrduh ‘Diesel’ kan ktahjur bha ïa ka kit ka bah, kaba katno tam ynda haba ka ‘Diesel’ kan kiewdor. Kine baroh kin lam sha ka jingkyrduh jong ki mar ki mata lem bad ka jingkiewdor ka jong ki. Ka jingkiewdor kan nym lait wei ba ïa kano kano ruh ka Sorkar kan nym lah ban ïaikyrshan slem da ka ‘subsidy’. Kumta ngam don jingartien ba kine kiei kiei kin sa ktah wat ïa u ‘saipan’ u jong nga bad u jong phi.