Raphael Warjri
Na ka daw ba ka dorbar raij Sawkher Lailyngdoh ka pyrto ïa ka jingstad jingshemphang jong ka Pahsyntiew ka ba la lah ban pynïasuk ïa baroh ki longsan mansan ha ka Dorbar Raij, ba la rai ba u soh nyngkong jong ka Pahsyntiew un long u khliehduh jong baroh shityllup ki Dorbar Raij, kata ka mut Raij Nongkrem, Raid Mylliem, Raij Nongbri kum ki Lailyngdoh kynthup lang ïa ka Raij Synrem, Raij Nongkseh, Raij Nongumlong bad Raij Swer kum ki Sawkher. Na kine ki Raij Sawkher Lailyngdoh la thaw ïa kawei ka Hima ba la tip pateng kum ka Hima Shyllong ba la pynsahnam ïa u longkñi rangbah jong ka Pahsyntiew, u Shulong ba la ñiew kyntang kum u Lei Shyllong. Ka dei ka jingshisha ba u Lyngdoh Mylliem na ka kur Marbañiang u dei u ba long trai ba shimti ïa ka niam Nguh Lei Shyllong bad ïa ka Kñia Ïewduh, kaba dang ïai bteng haduh mynta mynne. Jar la katta ym lah ban thom bor bad kam trai ïa ki raij baroh ban long khlieh nongsynshar, tat haduh ynda ka Pahsyntiew ka la kha ïa u khun phrangsngi, u Naraiñ ba la pynkupbor bad kyntiew khet kum u Syiem ba nyngkong eh. Kumta de la sdang ka synshar syiem ha Hima Shyllong, hynrei ka iktiar la bat da ka Dorbar Hima ka ba kynthup ïa baroh kita ki raij Sawkher Lailyngdoh. Kane ka long ka jingïapher jong ki syiem Khasi bad ki syiem ki patsha jong kiwei kiwei ki paidbynriew ha satlak pyrthei. Watla ka ktien Syiem kam dei ba ryngkat bad ka ktien phareng ‘King’ hynrei la shim kyllum kumta, hynrei ha ka thoh ka tar pat la buh da ka ktien synlar ‘Chieftain’ namar ba u syiem u synshar da ka iktiar jong ka Dorbar Hima kata kaba synrop ïa baroh ki basan bad ki bakhraw, kynthup ïa u Lyngskor.
Ha kawei ka liang pat ka ktien Patsha ka ïa ryngkat ka jingmut bad ka ktien phareng ‘Emperor’ bad ha ka jylli pyrkhat Khasi ym ju don patsha, don tang ki syiem kata ruh ba da kheiñ kyntang kum ki syiemblei. Ynda la pait bad phiah ïa ki hima ba sa mihpli da ki syiem bynriew. Kawei ka bynta kaba kongsan ha ka rukom pyrkhat Khasi ka dei kaba kyrsoi na ka riti kheiñkur kheiñkha Khasi bad kata ka dei ba ka kpoh syiem ka neh beit tang ha ka jait syiem. Kano kano ka briew ka ba miat dur katno katno lane kaba riewspah katno katno ruh haba ka poikha bad uno uno u khun syiem ba shong ha ka khet syiem, kan ïaineh ka nam mahadei lane ka tnga u syiem bad da lei lei ym lah ban nam syiem. Wat ïa u shynrang briew u ba poikha bad ka khun syiem ruh la nam da u Kongor bad da lei lei ym lah ban nam syiem. Hynrei ha kiwei kiwei ki jaitbynriew ïa kaba shongkha bad ki syiem la kyntiew kyrdan syiem bad nam syiem lang ïa ki bad ki ïaineh pateng-la-pateng. Ha ka rukom Khasi ki syiem tynrai dei tang ki syiem blei, hynrei ynda kiwei kiwei ki kur ki jait ki ioh kynti ïa ka bor ka iktiar synshar ki lah ban kam syiem bad long syiem synshar tangba ki sah hi ha la ka kur tynrai kum ki syiem bynriew. Ka hima Sohra mynnor ka man na kaba ki ar tylli ki raij, Raij Swer and Raij Synrem kiba ïa sylla ban ieng pyrshah ïa ka Hima Shyllong haduh ba yn da la seng la ka hima lajong ba na ka kpoh basan Swer la mihbteng ki syiem synshar ha ka Hima Sohra.
Haba phai sha ka Hima ruh ym lah ban nam kum ka Kingdom ha ka ktien phareng namar ba ym dei ka nongkynti jong u syiem. Namar kata ka kyntien hima lah ban jer kum ka Province ha ka ktien phareng. La jer Province namar ka Ri Khasi kam don nongsynshar ba ha khlieh duh ha ki por hyndai, ki hima ki long ki kyntoit bah ba laitluid (federal) hapoh kawei ka Ri Khasi. Lada ki hima (province) ki dei ha khlieh, ïa ki raij ba phiah ha ka hima lah ban jer noh da ka kyrteng District ha ka ktien phareng, bad nangta wan sa ki shnong (Village) ki nongrit (hamlet) bad ka nongbah (capital). Nalor ki syiem bad lyngskor ba la batai ha shwa, ki bud sa ki basan, ki bakhraw, ki lyngdoh, ki dolloi, ki myntri, ki matabor, ki pator, ki sangot, ki shutia kynto, ki wadar, ki sandi bad kumta ter ter. Ka syrtap ki longsan mansan ha ka synshar khadar lane kaba korbar ïa ki kam saiñ pyrthei (politics) bad saiñ niam (religion) ka long kaba ryntih bad ba la bynshet bad mang ha la ka bhah katkum ka kamram ba ki dei ban kit ïa la ka raij bad ka hima.Kumta ki Basan ki long hapoh jong u lyngskor bad ha khlieh ïa ki myntri, kumta lah ban jer kum ki Viceroy ha ka ktien phareng bad ki myntri pat dei kum ki Minister ha ka ktien phareng. Ki lyngdoh te ki long synlar bad salonsar kum ki kyrteng Priest ha ka ktien phareng. Ki dolloi lah ban jer kyrteng kum ki Count ha ka ktien phareng.
Kine ki long ki kyntien ba kham ïajan ba lah ban buh na ka bynta ki jingmut, wat lada ym lah ban long sbiak thik ha ka jingmut jong ka rukom Khasi. Jar la katta la lah ban ïoh jingmut malu mala khnang ban biang ha ka thoh ka tar ban sngewthuh paidbah, hynrei lada pynmlien ban thoh beit hi da ka kyntien Khasi kum ki Syiem, Lyngskor, Basan, Myntri, Dolloi, lehse kan sa poi ka khep ba yn sa sngewthuh paidbah kiwei kiwei ki jaitbynriew. Ka lah ban ïa syriem kum ka ktien Raja ha ka ktien Hindi ba la tip ba dei ïa ki syiem shynrang bad Rani ïa ki syiem kynthei, nangta Raj ïa ka Hima.