Raphael Warjri
Nalor kaba pynneh pynsah ïa ki riti dustur tynrai, ka don sa kawei pat ka bynta kaba lah ban wanrah ym tang ka nam ha pyrthei shityllup, hynrei ka jingiohnong bad myntoi ïa ka Dorbar Hima bad ki paidbynriew Khasi baroh kawei. Ka Ïewduh ka lah ban long tang kawei ka ïew tynrai ha shityllup ka Ri India ka ban pyninam sha ka pyrthei ym tang ïa ki basa mar Khasi, hynrei ïa ka saiñpyrkhat jong ki Khasi ha kaba seng ïew. Tang mynta kumba ka long mar ïa rung ha Ïewduh, ki paidbah khamtam kiba nabar jylla kynthup ïa ki riewshang suwari ki lmun ban khmih kai ïa ki basa kwai tympew, basa soh, basa dohkha, basa jhur, basa shang basa khoh, basa wait basa khnam bad kumta ter ter namar ba ka don ka snap tynrai Khasi. Katno ka jingsngewphieng jong ki briew ban iohi kum kata ka ïew hapdeng sor bah jong ka nongbah Shillong. Ka ju long kumta ha ka ïew Langstieh ha Mairang, Hima Nongkhlaw, ha ïew Nongpoh, ha ïew Smit bad kumta ter ter. Kaba sngew diaw ka long ba ha ïew Sohra, ha ka Hima Sohra, ha ïaw Musiang ka elaka Jowai ki la kylla dur kum ka Ïewduh ha Shillong, wat lada ym don dkhar kumba kynrei ha ïewduh ha nongbah Shillong. Ym don jingpher ban beh ïa ka jingbiang jong kaba tei ïa ki shlem khaïi kum ba long ka juk mynta, hynrei lah ban leh ïa kata shabar na u pud u sam jong ka ïewduh. Hynrei mynta kita baroh ym lah shuh ban long namar ba la kynrei ki paki dulan kiba khlem da shna dondur dondar, hynrei la shu tei kulmar kynrum kynram khlem ithuh ithaw shuh. Lada ki basa ki neh kum mynnor ha kane ka juk mynta ka ïewduh kan long ka jaka ba khring ïa ki briew na kylleng ka pyrthei ban sakhi marmet ïa ka snap tynrai Khasi bad ban tip ruh ïa ka saiñpyrkhat Khasi.
Jar la katta, ka dang don ka lynti ba yn pynkylla ïa ka dur ka dar jong ka ïewduh bad kan long ka shlem khaiï bad ka shlem pyninam sha kylleng ka pyrthei. Lada ka Dorbar Hima Mylliem ka lah ban peiphang ïa kata, kan long ka jingmyntoi ïa baroh ki paidbynriew Khasi, naduh ki kynrem lyndan ha ki kyrdan ba ha kliar bad ïa ki rangli juki ha ka kyrdan ba ha tbian. Ki atiar jong ka iktiar ban pynurlong ïa kata ki la biang lypa bad lah ruh ban tem ïa kaba tyllep ki mynder. Ka Dorbar Thawaiñ Dalariti Rilum Khasi (KHADC) ka lah ban shna aiñ ka ban ïada shisha ïa ki riti tynrai katkum ka nongrim jong ka Khyrnit Bahynriew jong ka Riti Synshar ka Ri India bad kan long ka jingmyntoi bad jingkyrmen ïa ka imlang sahlang bad ki paidbynriew Khasi salonsar. Ym dei kaba ym lah ban long, hynrei donkam tang ka phangma kaba sngur bad shai kdar ban sngewthuh ïa ka jingshisha kaba lah ban kyntiew ïa la ki khun ki hajar, ki paradoh parasnam ha ka imlang sahlang. Ka jingkylli mynta ka long mano napdeng ki khnai kiba shlan ban kñieh shakuriaw na ryndang ka miaw?
Na ka daw ba la syntan palat ki nongsynshar shnong, synshar raij, synshar Hima bad wat ha ka juk ba hadien ba wan sa ka synshar jylla hapoh ka Ri India, ba kiei kiei baroh ki la synjor haduh katta katta. Ha ka jingshisha ka aiñ ba la buhti ki longshwa manshwa ka long kaba la bit la biang ban ïada ïa la ki paidbynriew trairi traimuluk ha ka imlang sahlang. Mynta ba la ioh phrung khlieh bad shong neh ki dkhar kin ym shah jem ban shu knieh noh ïa ka bhah kaba ki la ioh da ka dor ba la siew shilynter kita ki khlieh nongsynshar pateng-la-pateng. Kane ka bynta kam thew tang ïa ka ïewduh, jong ka Hima Mylliem, hynrei kan long ruh ka jingkyrsiew ïa kiwei kiwei ki ïew tynrai Khasi kiba la sdang kyntur ki mynder. Ka nuksa ba tyng-kreiñ eh dei ki jaka kum ha Ladrymbai, Khliehriat, Nongpoh ba la sdang ban tyllep da ki mynder suda ha ka khaïi pateng, kamai kajih. Kumta lada ym kyndit bynriew noh shen, kan sa wanrah ka jingma kaba khraw ïa ki pateng bynriew ha ka lawei.
Na kata ka daw u shabuk ba kongsan dei na ka iktiar ba hakhlieh duh bad kaba ïadei ïa ka ban ïada la ki riti dustur tynrai. Kata ka dei khlem pep na ka iktiar jong ka Dorbar Thawaiñ Dalariti Rilum Khasi (KHADC) kaba lah ban pynurlong ïa kata ka kam ïada la ki paidbynriew trairi traimuluk ha ka jylla.Lait nangta ka sorkar jylla ruh ka lah ban kyrshan lang na kliar bad ban shimkhia ruh da ki iktiar jong ki hima Khasi kham tam kum ka Hima Mylliem bad Hima Khyrim kiba kham khraw ha ka jylla baroh kawei. Lehse ym lah ban pyntrei kam mak mak ïa mynta hynrei ka dei ban don ka jingsdang kaba sngur mynsiem da shisha ban kyrda ïa ka jingtyllep ki mynder ha jylla. Nalor kata ka ba dei ban tehlakam ka dei ruh ïa ka shongkha khleh ba khlem pansara,ba ki kynthei Khasi ki la shu kynrup naphang ïa ki shynrang dkhar. Yn don ki kynthei Khasi ki ban sngew mong ïa kata, hynrei ïa ka jingshisha ym lah ban buhrieh bad ym donkam shim jingkheiñ namar tang shu tba ramia ïa ka imlang sahlang la lah ban sngewthuh ïa ka jingkynrei shongkha mynder ki kynthei Khasi. Kumta ka atiar ba kongsan tam ka dei da ka aiñrew na ka Dorbar Thawaiñ Dalariti Rilum Khasi (KHADC) ban shna kyrkieh na ka bynta ban pynlong aiñ pura bad ban pyntreikam mar mar ha ka imlang sahlang khnang ban shngaiñ ki pateng byntiew ha ka lawei.
