Mr. C. Jyrwa
Kane ka subject, ka long kaba jylliew haduh katta, ïa ki khraw pyrkhat, kaba la wan mih ha ka kheiñ briew naduh uba rim uba jah haduh mynta, ba ka dei ka aiñ Blei. Ki da ñiew kyntang haduh katta lyng-ba ka niam ka duwai ka pan ban ioh bor na u kynrad. Namar u kynrad u don hapoh ka Mei Mariang (ha ki jaka baroh), la ong ki aiñ jong ka Mariang. Haba u bynriew u pan, u kynrad u mynjur ïa kata, bad ngi bud beit ïa kata ka lynti ba la saiñdur u kynrad, lyngba ki longshuwa haduh mynta.
Hooid ki pait kynpum jong ka ri Khasi, namar kim sngewthuh nongrim, ki la shu ïa bud tynneng, hapoh kata ka religious philosophy ba la pashat da kiba nabar, ha kylleng sawdong pyrthei. Hangne mih ka klumar ba la sop sohpailen ka jabieng ym shemphang shuh ïa ka nongrim la jong. Kane ka pyrkhat weibriew, mih ka mutdur ba kham lah kham bha, ban long ha ka liang kynthei ne liang shynrang. Kane ka rukom pyrkhat wan mih ka phaloh bym dei, hana ka kynthei ka dei tang ka kper, ban ïa puh katba mon. Ynda la bet symbai ym seisoh shuh la ïa ieh noh syndon ïa ka. Ngan ong noh phak shynna, ba ka ai jait kmie ka dei ka nongrim ba la seng hi da u kynrad, kaba la wan pashat, ha ki longshuwa lyngba ka pan, bad ha ka tipthuh la leh kumta, kumba la shemphang ba ka tynrai dei ka kynthei katkum ka hukum Blei. Haba nga thoh ïa kane, ym dei ba nga bud tynneng ïa ka nongrim jong u rum u neng, hynrei nga la thew nga da woh hala ka jong ka tynrai hiar pateng ter ter haduh kine ki sngi ha sla pyrthei, sngewnguh ïa u barim uba la seng nongrim ïa kane ka ain Blei, hapoh kine ki lum lyndiang, ba ieit eh ka Blei, ha ryngkat lang ki lei lum leiwah kiba la kyrkhu tei bor ban noh ban sah kumne haduh mynta.
Katkum ka aiñ jong ka Mariang (Natural Law), naduh ki dieng ki siej, ki doh um, ki mrad ki mreng, ki lam lynti beit ba ka kynthei (kmie) kan long trai ha ka nongrim jong ka, ym jong u shynrang. Haba pule ïa ka Bible, bad ka kynriang lynti jong ka ki rum ki neng, baroh ki khun Khasi u la ïa kynriang jabieng, halor ka jinghikai thamula, ba long pyrshah ïa ka aiñ jong ka Mariang (Natural law). Haba pule ïa ka Bible ngi shem tyngkhreiñ, ba ka Ester ka la ïaleh pyrshah ïa ki aiñ jong ka dorbar Sauhedrin, namar ki shu ñiom pyrshah ïa ka iktiar jong ki kynthei bad ban pynlong nongwei ïa ki kynthei khlem iktiar, Kane ka aiñ jongka Sauhedrin, ka la sloit lut baroh ïa ka iktiar jong ki kynthei, ban shim lut baroh da ka bor lyngba ka aiñ sha u Rangbah. U khun 7 Trep. Mynta u la ïaid salonsar ha ka tip riti nongrim tynrai, hynrei la ïa sdang khot pynban, haba la ïa bud tynneng ïa ka Pyrthei shai leh bor, ba u Rangbah un long u trai jong kiei kiei baroh, wat ïa ka jait ka kynja yn long ka jong u. Hynrei nga kyntu kynpham ïa ki thei ïewbih, shuwa ban jam palat pud jong ka riti dustur kaba dei ka aiñ Blei, ka long ka jingpynkynriang longkur long jait hapoh ki lum Khasi Khara. Ko ki thei lymphuin bha briew, wat sngap ïa uwei u ar, uba sdang pynkylla khongpong ïa ka hukum Blei ha pyrthei. To da thew da woh shuwa ban jam sha u pud longïing longsem ryngkat bad ka kur ka jait, ha ryngkat i Mei, iPa, i Mama, ki ban saiñdur ha kata ka pali ba phi thew ban shim noh ha ka longkha longman ha pyrthei. U kynrad ula saiñdur kumta ba u ne ka kin jam noh sha u pud, lyngba ka jingbud ryntih ba la lam khmat da ki ñi ki kong naduh mynshuwa haduh mynta lyngba ka jingohdur jong u kynrad. Kita baroh ngan shim kabu ba khraw ha ka long bynriew u 7 trep kumne :-
Ka Kmie ne ka Lok (kynthei) ka dei ka blei ba paw, ha kaba u kynrad u la bsiap kyrpang ïa kaba kan long ka nonglum nonglang ha kino kino ki jingeh jong ki kur la kynthei, ne shynrang. Ka dei ruh ma ka kaba la shah ha ka jynjar, naduh ba kha ïa i khun, haduh ban pyn rangbah ïa ki. U kynrad pat u la pynkham bad aibor ïa ka, na lyndet, ba baroh ki symbai kin im, hapoh ka long bynriew ha pyrthei. Ym dei tang ha u khun bynriew, pynban utei bor lem wat ïa ki jingthaw baim baroh hapoh ka Mei Mariang, ba ki ruh kin im kin roi ha pyrthei, ym na u Kpa, hynrei jong ka Kynthei (kmie). Lada pule ïa ka Kitab jong u Malakhi 2 : 15 – 16. “Ka ong ba u Rangbah haba u shong lok, ka dei ban long ka lok kaba paka, ba la ïa phylliew jingieit baroh arngut, ban ïa long tang kawei ka ïing, kawei ka met bad kawei ka mynsiem.”Ba baroh arngut phin ïa pynmih ïa ki khun kiba bha.” “U Kynrad u kwah ba phi ki shynrang to da phikir ïa la ka baieit (lok), bad wat ym lyndet ïa ka tnga kaba phi la ïa kular nyngkong. U kynrad un nym pdiang ïa kata ka jingïapynlait tnga jubor na ka daw ka jingpynkynriang dustur, ba la seng da u kynrad, bad uba la hikai pateng la pateng ha ki khun Khasi ban bud ïa kata ka nongrim tynrai.
Te u kynrad u pasiaw ha ka dohnud briew lada don ka jinglehbeiñ, ñiewbeiñ ïa ka kynthei, te ka la tap lypa ïa ka rynïeng da ki kam bymman u rangbah, hangne keiñ kan long ka jingpynpeit ïa ka dohnud jong ka, da kita ki kam thombor jong phi ki rangbah, kiba long pyrshah ïa ki ain jong ka Mariang (Natural law) kaba dei ka aiñ saiñdur jong u kynrad.
Ka Mei remew ka dei ka tynrai bad ka bynta jong ka jingim, namar u kynrad u don ha ka dur jong ka. Mynta ngan phai sha ki jingthaw barim baroh, ma ki ruh ha ka long kynthei kim ïa pher eiei, namar don u kynrad bad ki kumta ki pynmih ïa kita ki symbai ba la bet u rangbah ba kin im haba paw pyrthei kum ki khun.
Haba ka kmie ka don bad u kynrad, ka la ioh pdiang ïa kata ka jingbsiap barieh jong u kynrad, ha ka suk ka kmen, wat hapdeng ka jingarmet, kaba ym don jingwit eiei ha ka jingim jong ka, ka pdiang suk kynjai ha ka jingsuk mynsiem, ba uta u nongpynlong un bah hynriew hapoh jong ka. Haba pule bha tynrai da ka jingtip briew peiphang, ngin shem ba ka long ka hok jong ka kynthei, ban lum ban lang, bad ban sumar ïa ita isymbai ba la pynmih na ka, ka dei ka hok jong ka, ba kan ri sumar, bad ba ban btiah, haduh ban da rangbah, ym dei jong u Rangbah (lok), la haba ym paw haduh ban da mih paw pyrthei, Lano lano ruh ngin ym iohi ïa u Kynrad, hynrei pynban shynna haba paw pyrthei, ki khun lyngba ka kmie, ba ka dei ka bor ba maian jong u kynrad uba la pynlong kumta. Te ka kmie (trai), kaba la pynsaindur kumta, ha ryngkat u nongpynlong pynman bynriew, ka la long ka hok jong ka, kumba ka suh ka thar hapdeng kata ka jingsan jingheh jong u khun ka kpoh ban long trai la ha ka jait ka kynja ne kano kano , ban pynmih kum ka kur bad ka longkur haba la ïa roi parem pareh ha pyrthei kaba dei hangta.
Lada ngin pule bin pa bin ïa kata ka aiñ jong ka Mariang (Natural Law), ngi la iohi lypa ba ka long kumta kumba la kdew haneng. Balei nga ong kumta, haba peit ïa kane ka phang, la iohi tyngkhreiñ ïa kata ka bor ialam lynti, la ha ka akor ka burom, dei hi ka kmie ba kham bun lynti, ban ïa u kpa. Ha ka tip briew tip blei kita ki symbai (khun), dei hi ka kmie ka ban saiñdur ha ka akor tip kur bad tipkha, lyngba ka jingaiti met bad mynsiem da ka jingieid ha kita ki symbai, ym u long kpa. Ka synran ïa la ki jong ki khun minit la minit, sngi, la sngi miet la miet, hynrei u kpa u shu ïa tynrong lem bad la ka lok jong u, na ka bynta ka jingbha ki khun hapoh ka longïing longsem, ban iaid beit ïaid ryntih ha baroh ki liang. Ka kmie wat la shem shitom, ban pyndap marwei, hynrei ki khun ki i khuid, ikmen i sngewbha, khlem jingpyrwa, ha ka long doh pyrthei.
Haba ngi pule jani jaton, ngin shem ba ki khun ki kham noh mynsiem ka jingieit ïa la ka jong ka kmie, ban ïa u kpa. Hooid ka don kata ka tieng burom ïa la u kpa, hynrei kata ka jingieit ka kham tlot ban ïa nujor bad ka kmie, sa ïa bishar marwei ha la marwei ka long ne em kumta. Kane ka jingieit, ka dei na u saisohpet uba ai jingim, lyngba na u kynrad sha ka kmie sha la ki jong ki khun haduh 9 bnai ha ban da mih pyrthei. Kaba la pynlong kumta ba u sai sohpet uba dei u sai jingim jong ki khun ban bsa ïa ki, dei ka kmie ym u khun, ban bsa ïa ki, dei ka kmie ym u kpa. Une u sai sohpet ba ïa snoh bad ka kmie, u la long lypa u tynrai jingblei na pyrthei sha kata ka Mei teng, ym sha u pateng kumba la jer da ki katto katne shaphang kane ka tynrai. Ngi dei ban pule ruh naduh ki sim, ki phlang kynbat, ki mrad ki mreng, u kynrad u la pynshong ryntih lang hangta, naduh ba pun ba kha haduh ban da mih pyrthei, ym dei jong ki shynrang, katkum ka aiñ jong ki shynrang, katkum ka aiñ jong ka Mariang (Natural law) kynrad. Lah ban pule ruh u nongwad ïing thymmai (lok), ym dei ka kynthei, hynrei dei u shynrang. Kito kiba kubur ai jait shalade kim dei kita ki shynrang saiñkur, pynban ki dei ki nong pihuiñ kwah burom, kwah spah, bad shun kur, isih kur, kwah knieh lut ïa ki jingdon jingem ba la seng ki kmie ki kpa na ka bynta ki khun.
Ka jingbeiñ jingkhoh, ïa la ka kmie nong pun nongkha, bad ïala ki para pyrsa, dei ka jingtim katkum ka riti saiñdur jong u kynrad hapoh ri lum Khasi Jaiñtia. Hangne ka paw ka jingñiuh beiñ ïa la ka jong ka kmie nongkha, bad ka hukum blei, kumta nga sngew ban ong to ngin pynjrong ïa la ki jingmut tipthuh jylliew, ban lait na ka sdang ka ma, bad ban lait na ka kup muna, khrong ha surok ban ym jah burom ka long bynriew Khasi. U shynrang um ju don sai sohpet, hynrei u dei tang u nong ai symbai, lada dei u symbai ba bha, ne u symbai ba sniew ruh. Ka kmie ka dei ka nongai jingim ha la ki khun, namar ka don lang bad u kynrad, ban pynkyrsoi ïa u sai jingim, ïa ki symbai, ba la bet dano dano ruh lada dei u symbai baim bad u symbai bym ïap ne u symbai ba sep ruh ka kynthei ka lum lang, ban saiñdur jingim na lyndet.
Ka kmie ka dei ka jingthaw ba phylla bad ka long ruh kaba kham khlaiñ bor ban ïa u kpa. Namar ka kmie, wat la ka armet, pynban ka lah ban bah wait mohkhiew, kan noh sha kper ne pynthor, ban puh ban dain, nalor ki kam ïing, kam sem bad ka trei khlem salia eiei. Ka kmie ka hiar sha pynthor ban pynshngain lem ïa u kpa ki khun. Te ban ïa nujor hapdeng ka kynthei, bad u rangbah, ngin shem ba uta u rangbah 12 bor u long uba kham tlot bor pynban ban ïa ka kynthei.
Lada ngam jylliew shuh shuh, ngin shem barabor, ba ki khun ki kham ieid ïa ka kmie ban ïa u kpa. To ngin ïa pule khyndiat shaphang ki mrad, hato ki wad ïa u kpa ne ïa ka kmie. Haba pule ïa kane, ngi shait iohi ba ki khun ki wad sha la ki jong ki kmie, khnang ban ioh buiñ, ym sha u kpa u bym ju ai buiñ ne u bym lum bym lang ïa la ki khun. Ka um buiñ jong ka kmie, lada dei ki mrad ne ki briew, u dei u khaw ba u sai jingim, ban teh song ïa kata ka jingieit sha la ka jong ka kmie.
Kiba ai jait sha u kpa, ka dei ka jingñiew beiñ ba khraw ïa uta u sai jingieit, lyngba na ka buiñ bad jingjynjar jong ka kmie. Kane ka rukom ioh ka pyni ïa kata ka jignlong u khun jynreiñ. Ka dei ka jingpihuiñ bishni, kwah spah klun la lot, bad ba palat hukum jong ka Mei Mariang (Natural Law). Ban bud tynneng ïa ka pyrthei, bad die duh noh ïala ka tynrai, ka dei ka hukum blei, ba la hiar, bad hikai pateng ha pateng da ki spah bad hajar snem (ki kulong snem). Kiba ai jait kpa, ki dei ki nongñiew beiñ kmie bad baroh ka long kur long jait. Ki dei ki nongdie duh ïa ka thymmei jong ka lei long kur. Ki ba ai jait kpa kim dei ki Khasi, lada dei ki Khasi, balei ki thad rong ïa la long kur long jait ha sla jong ka pyrthei. Ka lariti kheiñ kur u Khasi, ka dei hi ba la saiñdur saiñdar da u nongbuh nongpynlong (kynrad) ha la ki longkmie. La nang iohi wat ka pyrthei phet lok, ïa knieh khun hapdeng ka kmie bad u kpa hapoh ïingsaw ïinglieh, bad bun hi ki longkmie ki jop, bad ki ri hi ïala ki jong ki khun ki kti. Ngi ki khasi, ngi dang donbok shibun, namar ba ngi dang pynneh hala i nongrim tynrai, ba la ohdur hi da u kynrad, ba ka jait kan long jong ka kmie.
Ki khun 50p (shipiah) kine kim don Meikha namar kata u sai teh sai khum mei kha ha ka sneng ka kraw la sloit noh da ki ar dustur, lymba na u kpa. Bunsien ki kpa khyllah ki shait mih beit ba kata ka Meikha, meikha ym donkam. Ka jingibeiñ kur kynthei, ka dei kata ka pyrsat mynsiem da ki saw lyer, ba yn dup ioh kurup lum spah shimet marwei. Ki khun ba la ai jait kpa, ki khih jingmut, namar ha ki la don ha ki ar riti. Bunsien shait ioh sngew hana haba ai jait kpa ban roi ka spah ka phew. Pynban kane kan wanrah sha ka ïa knieh spah, ban ïatyngkhuh bad la ka lei longkur hynrei kynjai ha ka suk, lada duk ne riewspah, namar ki ap bad shah ha ka jingkynoi jong i mei. Tharai ka jingai jait sha uta u Kpa, u bym suh bym thar, bym ai buiñ ai kah, bad uba khlem kha, hato ïa sngew trai ei ïa kata ka kur kpa, ne kumno, phi ki khun to sa da ïa bishar bha. Kane ka pynkhot lamwir jong u kpa sarong, haba kut yn shah ibeiñ kylla kha ma kha, hapoh ka pyrthei khasi, khamtam ha ka lei longkur.
Haba ka wan hiar pateng ka kheiñ jait kmie ka ba ngi la lah ban pynneh da ki hajar tylli ki snem, namar ka dei ka saiñdur jong u kynrad, ha ka long bynriew Khasi. Namar ka kmie ka ap beit ïa kata ka jingïeng rangbah jong u kynrad na jrong, ban aiti sha ka kmie na tbian, khnang ba yn roi ka long kur long jait, ha ka jingtip khun kha bad jingtip Meikha. U kynrad najrong u ïa snoh rdin bad la ka kmie ba kha, ym bad u kpa bym kha. Ka kmie mar ïa dep kha, ka pyiar la ki kti ban thum bad ban ai buiñ ïa la i khun. Khnang ba yn pynsuk ïa la i khun, i da aiti met bad mynsiem, bad i tip ruh kumno ban ai bam khnang ba i khun in koit in khiah, in khlaiñ in heh. I long ruh iba kloi ban aiti la jingim na ka bynta ki khun, khlem jingsalia ei ei. Ka kmie ka sngewthuh biang biang ba ki khun ki dei ka doh ka snam jong la jong, bad ym lah ban jngai na ki, khlem ioh syrput syrpai, ban pynthiah pyndem, ba yn ioh ban trei kam. Kumta ka shi kyntien ban ong beit ba ka kmie ka dei ka Blei ha pyrthei.
Ka Mei Ramew – u kynrad nongbuh nongpynlong, u da sei bor bah na lyndet, ban pynim ïa ki jingthaw ba im baroh, ba kin im, kin khih ksar, ban krieh hapoh ka Mei ramew. U kynrad u la pynlong ruh ïa ka meiramew, ba kan long ka nongkynsoi ka nong-ri nongkdup hapoh jong ka lada dei u no uno u jingthaw, khlem don jingwit eiei, namar ba uta u nongpynlong (kynrad), ym ju jngai na ka, hynrei u don ryngkat lang bad ka, ban long ka nongpynim ïa baroh lang. Baroh ki jingthaw baim, ki im suk na ka Mei ramew, bad kin leit phai noh sha ka Mei ramew. Ka Mei ramew, ka dei ka kmie, ka pynmih hi, ka pyndap pynbiang ruh ma ka, ka ai jaka shong jaka sah, bad baroh ki iuh kjat halor jong ka, ka lum ka lang ruh ma ka, bad baroh kin leit phai noh sha ka, namar ma ka ka dei ka trai jong baroh ki jingthaw baim. Ka Mei ramew ka dei ka tynrai jong ka jingim, bad ruh ka tynrai jong ka jingiap. ïa baroh ka lum ka lang bad kdup ieit khop hapoh jong ka, namar ka la saiñ dur hi da u kynrad, ïa baroh ban long kumta halor ka jingbym janai.
Ai jait kmie – baroh ki briew ha pyrthei ki kham noh jingieit sha la ki jong ki kmie, namar ba ki don ha ka, ka sngewthuh maïan, ba ka kmie ka dei ka blei ha pyrthei. Ka kmie kam don jingïapher ei ei bad ka Mei ramew, ka kmie ka kyrsoi jingim, lada khun kynthei ne khun shynrang ruh, hapoh kpoh jong ka, ha baroh ki 9 bnai kynthih. I khyllung haba i don hapoh kpoh jong ka kmie i plung i khlaiñ namar ka kmie ryngkat bad u kynrad ki bsa ïa i. Ka kmie ka dei ka blei haba paw hapoh ka pyrthei, katba u kynrad u kyrsoi jingim na barieh ban ai bor ïa ka kmie, kum ka doh ba kan ym jynjar haba baroh kine ki 9 bnai, haduh ban da kha. U nongthaw um ieh jyndat ïa ka marwei, pynban dei ma u na lyndet, ba ka kmie kan suk khlem jingkhuslai wat hapdeng kine ki 9 bnai ruh, haduh ba in da kha syndon ha pyrthei, yn da la dep kha ngi iohi tyngkreiñ ba u sai sohpet jong u khyllung, u ïa snoh lang bad ka kmie. Hangne ngim lah ban buhrieh, ne len ïa kato ka long trai ki khun bad ki kmie, namar ita i khun i dei i bynta long trai jong ka kmie hi, naduh kpoh wat ynda la mih ha pyrthei. Kumba u kynrad u don ryngkat bad ka mei ramew, u don ryng-kat ruh bad ka kmie ha pyrthei.
U kynrad u dei ka jingieit, bad da kane kajuh ka jingieit, u la sam bynta ïa ka mei ramew, bad ha ka kmie, ban kynsoi jingieit ïa baroh ïa ki symbai ba hap ha ki.
Bad kita ki symbai, ki im, ki plung bad ki ïa shong neh ha ryngkat bad ka Mei ramew, kumjuh ruh bad la ki jong ki kmie ba kha. Hangne ka pyni ïa ka jingieit jong kita ki symbai, ha la ki jong ki tynrai ba ki mih, ki heh, ki san ha ka jingai buiñ ïa ki, mynba dang lung haduh ban da heh, mynta ngan phai pat ha ka shongkha shongman, ba haduh mynta, ngam pat iohi ba ki kynthei, kin leit tyrwa ïa lade sha ki shynrang, lane ba ki kynthei kin leit tyrwa jingieit sha ki, ban ïa shong kha shongman. Baroh hi naduh u khun bynriew, ki mrad ki mreng, ki sim ki doh, dei hi u shynrang uba tyrwa jingieit sha ki kynthei briew, ban ïa shongkha haba la biang ka por. Namar ba ïa ki jingthaw ba im baroh la synshar bad pynïaid ryntih hi da ka ain jong ka Mei mariang (kynrad) ban long ryntih ha kata ka dur long trai baroh. Ki thei bha briew iewbih lymphuiñ, ki don ka hok ban pdiang ïa ki symbai ba wan pynhap u shynrang, khnang ba yn heh ka long kur long jait ha pyrthei. U shynrang ruh u don ka hok ban ai ka juban jingieit sha ki kynthei, ban ia doh long snam, ha ka juh ka por ban tei ïa la ka long iing ba thymmai ryngkat ki khun ki kti kumba la oh dur da u kynrad ha baroh ki jingthaw ba im.
Ai jait kpa – Ka jingai jait kpa kam shong hok bad kam dei hok ban pynlong jait ïa ki khun sha ka jait la jong, namar ym don saisoh pet ban ïasnoh bad u kpa, lait tang bad la ka jong ka kmie ba kha. U rangbah ynda ula phuh bha u syntiew, kata hi ka la pynkhohrih ryndei, ban ioh leit san symbai noh shano shano, kat kaba ïa dei dur dei dar, kumba la saiñ dur kumta da u kynrad hi, ban mih noh na la ïingkmie, ban wad saw dong pyrthei ïa la iba ieit .
U shynrang barabor, u ju thok pynngop ïa ki thei iewbih da bun ki syrtap, bad u long u nongshukor im im peit peit ïa ki kynthei, hynrei hadien u ïeh noh ïa ka. Uba la don lok ruh u thok ba dang sotti haba jngai shnong. U shait pasiaw jingieit ïa ki thei rymmuiñ samla, ban pynjot ei ïa ki kha ma kha, bapli ki thei, ki la shu ïa armet ei, namar ki long tlot bor, bad ka pyrkhat ban kohnguh beit ba la wan kynih u rang. Pynban ki jingkular ki rang ki long tang ban bret symbai pynarmet ei ïa ki thei. To da sumar ho thei ïa ki rang jlah poiei, ba ioh sngewsih hadien, lada don ki rang kynih, to ïathuh beit beit shwa sha imei ipa, sha ki mama, ba yn ioh ban twad jingmut shuwa ban ïa poikha, khnang ban lait ka ioh khunrei. Kam long ïa baroh ki rangbah, hynrei kiba bun hi, kim long jlah khongpong namar ki pyrkhat ïa la ki jong ki hymmen para ban ym jia kumta.
(Yn dang bteng)
