Mr. C. Jyrwa
(Ba bteng)
U shynrang uba kheiñ dew thala ïa la ki hynmen, para bad la ka jong ka longkur longjait kynthei la jong shaphang ka ioh khun rei, te u dei u nong pynpait pynpra ïa la longkur, ha ka juh ka por ia long kur jong ka hok. Namar la jyllei palat kita ki rang khlem reng, kiba leh palawan bha ktien, lah bha briew, te kine ki jait jinglong kin pyrwa eiei, lada ki kur ki ioh khunrei khlem kpa, la kur la jong na kur jong kiwei ruh.
U shynrang barabor u dei u nongshet nongphon ïa ki long kynthei. Teng teng ki ak kum ki pulit ar ne 3 khlur shu thied na ïew, ban pynbiej ïa ki thei iewbih ha ka juh ka por ki shait thok ba trei hapoh ophis sorkar, hana ba long ophisar. Teng teng ki phong jain shipai, bad ong ba nga trei shipai, te ki thei lymphuiñ ki la shu ngop, bad shu ïa ngam noh ha ka thwei jingïadohieit, khlem tip ïing tip sem, hangne hi bapli ki la shu jot, khlem ri khlem sumar ïa ki wat ki nongtuh kloh pla ruh, ki nang bha ïa kine ki rukom pynjot jaitbynriew. Kumta ko thei samla da husiar wat ngop madei, khamtam ki soh shnong, lymda ym pyntip shwa sha kiba haïing hasem ban twad jingmut lada dei shisha ne em, kumba kren bad leh ophisar na surok surok.
Teng teng wan jia ruh, ba ki nongdih bhor muttop, ne nongdih drok ki ju burieh ha khamtam ki thei lymphuiñ, ïa kita ki jingmlien, ban pynngop ïa ki bapli ki thei shibor shi buit. Hangne te a baphi ki thei rymmuiñ ki la shu ngop ei kha ma kha, ha ki dieng byllan shem pap marwei hala marwei, shiïing shikur la shu ïa suhsat lem ïa kata, namar la shet u long kpa tahlep.
U khar lieh u khar ïong, u sngewtynnad bha ban im ne wan shong jahthait, namar ki ong ba ka Meghalaya ka dei ka kper syntiew, tang shi pela sha la ioh ban ïa rymmuiñ kai. Sa ki thei rymmuiñ ruh ki ïa wiat rymmuiñ sngew meng ba haba ki dei ki aktor. Tang la ioh dkhar ki sngew ba tang ma nga ba ioh aktor. Teng teng ki pynshoi ruh ïa kiwei, ba lah u aktor ban para khasi. Ai bapli ki thei rymmuiñ ki la ïa ngop lang, hynrei kim bna eiei, ba un long u nong tan suki ïa ka spah longkur (nongtymmen), ym dei tang kata don kiba la ngat wat haduh ka jingiap. Kumta lah ban ong ba kata ka jingjied aktor, ar shah ka jingshah shet shukor. Kane ka dei kawei ka jingia pait ia pra, hapoh longkur namar kaba ia dei bad ki para arkmie la ïa long arliang jingmut, khamtam eh haba ïa dei bad ka kur, u kpa dkhar un batai khamstad, ba ym don kam kur, bad ka kur aiu kata kin ong. Ki khun kpa khasi, bad ki khun kpa dkhar kin ym ïa pei phang eiei namar la phiah ïa ka longkur ha ki ar riti, dkhar bad khasi, hangne hi sa wan mih ka kyntien sa ïa ka khun shipiah yn sngap leh aiu ïa ki.
Baroh ki jingthaw ba im ngi shait pule, ba ki jingthaw shynrang ki leit wat jingieit na kino kino ki tiew iewbih, ban ioh long ka mynsiem jingieit bad ban ïa sngewbha bad ka.
Ngim ju iohi ba ka kynthei briew kan mih na la ïing ban leit wad jingieit shabar na la ïing. Lait tang haba ïa kynduh lynti synkien ha ki khep shangkai. Kane hi ka la pyni tyngkhrein ba ka dei ka aiñ tynrai long briew, kumba la saiñdur hi da ka aiñ jong ka Mariang (u kynrad nongpynlong).
U Rangbah um ju lah ban pyni ïa ka jingitynnad ïa ka iing ka sem lymda ym don ka kynthei. U rangbah um ju lah ban pynsum, pynpliah, ïa la ki khun lymda ym don ka kmie. I sangsot ïa ki khun bym don kmie shuh, ba la shu ri da u rangbah (kpa). Haba bishar hi lada dei uno uno u jaitbynriew, ngi shem ba ki khun ki ikhun swet shaba palat liam haba ym don kmie. Nalor nangta ngin nangshem shuh ba lada la iap ne phet u kpa ngin iohi ba ki khun ki ikmen, I khuid ibit ibaing wat lada duk ruh. Hangne hi nga shem ba ka kmie ka dei ka blei ba paw pyrthei, ban pynkmen ïa la ki jong ki khun la ha kano kano ka liang ruh hapoh kane ka snieh pyrthei.
Lada ka kmie ka ioh khun ha bun ki kpa, bunsien ka pynlong ïa ki khun ban sngew ïapher, la ha kino kino ki liang ruh. Loada ki khun kiba dei na ujuh u kpa, kin ïa sngew trai sngew ïa jan para ki hi. Namar kata ko phi ki tiew iwbih jong ka pyrthei, to da husiar, sumar bha la long rynïeng, ha ka la dei ka por ban iashongkha shongman, ym dei ban leh lyndet ïa la ki kmie ki kpa, bad ïa ki kñi, to da ïathuh, ïa kren khana bad ki, ba kin saiñdur bha, khnang ba phin lait ïa kata ka jingbun lok, bun kpa, khamtam eh to da kiar raidiang raimaw bad ki bar jylla ne bad kito kiba kwah shim jait kpa. Lada phi ïa ïaid ha kata ka lynti, phin lait ka ïa pra khiew, pra ïing pra sem. Ki kmie ki kpa ki kni, ki tip kumno ban saiñdur ha ka shong-kha, bad hangne hi keiñ yn sa ioh ka ïing ka suk ka sain, khnang ba yn lah ban ïalam ïa la ki khun ha ka hok long briew man briew ha pyrthei.
Ai jait kpa ka kynthei Khasi Ka jingai jait kpa da ka kmie bad la ki khun, ka dei ka jingibeiñ, ïa la ijong I kmie nongkha nongpun kaba la suh la thar bad kaba la ai buiñ ai kah, sumar sukher kumjuh ruh ka jingibeiñ ïa la I jong I long kur longjait. Ka kmie ka nong pynsum pynsleh, ka nongthum nongbah, kan sngewsih kthang ban long kumta, namar kam ioh shuh ban hikai ïa la ki ksiew, ha ka akor burom, jong ka long briew man briew hapoh pyrthei. Kane ka jingai jait kpa ka dei ka thymmei jingjot jingpra hapoh longkur longkha, khamtam haba dei shipara arkmie lai kmie ruh. Ki long shuwa man shuwa, ba dei ki longkñi ki la saiñdur ia kane ka jingai jait kmie da ka kheiñ ka diah jingmut, ha ka niam ka rukom lymba ka jinghikai ka aiñ jong ka mariang (kynrad). Te kumta lada ïaid bakla na kane ka rukom kheiñ jait, nga tharai kan ym don jingsuk ei ei, hynrei la shu ïa dem burom ïa u kpa uta uba lah ban ïai, kan ym don kam trei shuh, shu ïa ap ha uta uba khlaiñ tyrpeng. Kan don ruh ka jingsngew nongwei hapoh longkur lajong. Lait na ka ai jait kmie, ngam tharai ba yn sngew trai hapoh kata ka kur kpa. Te kaei ka ban sah ha kat kane ka bynsih hapoh ka long kur, dei beit sa tang ban shu tait kur syndon, ban lait na ka sang ka ma hapoh ka longkur long jait, bad hapoh ka long bynriew Khasi hi salonsar.
Lada don ne ym don, ki thei lymphuiñ Khasi kiba ai jait kpa, ïa kane ka mat shna ban kam shata, dei ban da pyrkhat kham jylliew ban lait na ka jingpyrkhing jingmut ha baroh ka kpoh long kur la jongno jongno ruh. Hapoh ka shnong ka thaw, khamtam hapoh ka longkur, kan don ka soh kyrdot ba khraw bah na ka bynta kita. Bad u kpa kwah spah, khwan myntoi, ibein la kur la jait u shait pyn angryntieh, ban siat kylla ïa la ka jong ka kmie, ki para, kumjuh ruh hapoh ka longkur long jait la jong, bad longkur long jait jong ka lok. Te kaei kaba nga kwah ban ong ba ko phi ki thei bha briew lymphuin, to da ïa bishar bha shuwa ba phin jyndat soh jingbuin ia la ka kmie kaba dei u sohpet jingieit ban btin ïa phi ia nga, ha ka hok long briew, bad ka hok long kha ha pyrthei. Kumba la saiñdur da u kynrad nongpynlong nongpynman briew ha pyrthei Khasi.
Kano kano ka kynthei kaba la ai jait kpa, ka la long lypa ka nong kynther jingbuiñ ïa la ka jong ka kmie, ka la long ka nongtait kmie, badn nongtait kur, te kan sah marwei bad la u lok, la suk ne shah lehbeiñ ruh.
Jingtlot bor u Rangbah – shait iohi ba rabor ha ki artkil ba la thoh da u A u B bad K ter ter, ba hana tlot ha ïingkmie, tlot bor ruh ha ïingkhun. Kane ka rukom pyrkhat, ka dei tang ka jingpyrkhat marwei jongno jongno, bad la shu pynsawa lum tham ban pynsngew ba baroh ki long kumta, bad kin bud ruh ïa ka philosophy mynder lada lah. Ha ka jingshisha shuwa ban pynbna ïa kata, dei ban pyrkhat kham jylliew ïa ka nature philosophy (kynrad) katkum ka saiñdur ha ka long bynriew hapoh ka pyrthei Khasi. Lada don ka jingpihuiñ ïa la ki hynmmen, para kynthei khamtam ka khatduh ha ka jingioh bhah nong tymmen, ba la sam ïa ki da ki kmie ki kpa. Kine ki rukom pyrkhat ka dei tang ka tynneng hano hano re, bad ka ja-bieng ka sahdien noh, khlem don shuh ka tipthuh hala ka jong ka philosophy Khasi, ba kumno la saiñdur ïa kane ka rukom im naduh u mynbarim, hapoh ka niam ka rukom ba la panbor na la u jong u nongthaw (kynrad). Bad u kynrad ruh ula pdiang ïa kata lymba ka rukom treikam jong u ha ki kynthei Khasi salonsar.
Ka ai jait kpa – Namar ka pihuiñ bad kwah spah, ne lehse ki dei tang ki nongpynhah khiewja, hapoh ïing kur lehse wat ha ïing khun. Kine ki rukom pyrkhat ba wan nabar, ki shu ïa kyan mynsiem ha la marwei marwei ban pynkylla khongpong noh ïa kaba la long, ka dei tang ka jingpynthoh bria ha iingkur bad sdang pyntyllun khongpong thoh briar uh ha iingkhun. Kane ka rukom pyrkhat ba khyllah marwei, ba ym don ba pdiang ïa kata, ka long pynban ka jingpynpra ha baroh arliang kur.
Ko thei iwbih lymphuiñ bha briew imei, pyrkhat sani bad to da bishar bha shuwa ba phin shim briew ioh ngat ha kum kine ki riew pyrkhat khongpong hapoh ri Khasi. Lada ngop ha kum kine ki jait briew, kan long pynban ka jingktha khlieh hadien habud. Lada ïaid suki jait ryngkat kiba ha ïing ha sem kham lait ïa kata, namar ki kmie ki kpa, ne ki kñi, ki nang ban twad jait ba ki khun ki kti, kin lait ïa ka jingbit tngit lada ha ïing kur ne ha ïing kha. Haba nang ban twad jingmut, kan ym don jingiapher jait ïa ki khun ka hynmen bad ki jong ki para. Lada bakla ïa kaei ba la saiñdur da u kynrad, ym slem shuh ban sa ïa tyllun sang namar ba ïapher ki kur ter ter.
Ka shongkha shongman ka dei ka aiñ blei, ym ka aiñ briew ban ïa ieid lyndet na la ïing la sem la jong. Ka jingïaid lyndet barabor ka wan ka lyngoh ialade, wat ki kur kumjuh haba la jia ka apot sniew marwei hala marwei. Ka jingïaid lyndet na la ïing, bunsien shait ïa kynduh ia ki rangbah, ba ai dieng bylliat ha ka longkmie, da bun ki liang, bad ka ïeh khun rei artad. A ko thei iwbih, lymphuin bha briew imei, bad jong ka ri Khasi. To da sumar triang ïa la Lariti wat pynhap sawar bad u wan wir wan hap ban lait na ka jingktah mationg, hapoh longkur longjait, long shnong long thaw, ban iohi kata ka jinglong phylla marwei, ym dei eh tang kata, ba yn lait ruh ka im marwei, iap marwei hapdeng ka jingjynjar. Hangta yn sa mih pat sa ka jingsngew khunswet, sngew marwei ha la marwei.
La nang iohi ha ki katto katne ki thaiñ bad shnong, ki la beh shnong ia ki katto katne ngut, kiba shongkha bad ki wan wir wan hap, namar ba ka la ktah mationg ïa ka shnong ka thaw khamtam ia ka longkur longjait. Ki iohi ba lada shongkha bad u bar jylla la duh noh ïa ka jingïadei ki khun kha bad ki Meikha. Ki Meikha ki dei ki nong tynrong ba khlaiñ, kaba ïa dei bad ka sneng ka kraw ha ryngkat ka kmie bad u kpa na ka bynta ki khun. Ka shnong ka thaw bad ka kur, ki iohi ba kito kiba shong kha bad u bar jylla kim don kmie kha shuh, te hangno kata ka jinglong khasi lada ym don Meikha shuh na ka bynta ki khun hapoh ri Khasi lajong.
Ha nongkyndong la nang iohi ba ka jingdon khun kha, Mei kha ka dang ïeng rasong bha, bad kam pat bakla naduh basdang ka pyrthei Khasi haduh mynta, dang don kata ka tip khun kha bad ka tip Mei kha. Dang don byllien bah kiba kheiñ pohjait, bad kheiñ sang, ban shongkha bad ki wan wir wan hap, ba ym don Mei kha shuh lait tang khun kha, namar ym don shuh ka leit kai Meikha, ym ioh shuh ïa kata ka kren kha, kren man. Hooid kila don kiba la ngat ha ka siangkhawiah pnah thylliej jong u bar jylla. Khatduh iawei ba phi ki la ïa wan phai lyndung hapoh ïingkmie iingkur, da ka jingsangsot artad ha ka ri khunrei khlem Meikha.
Lada kino kino ki kynthei, kiba ieit jait kpa, namar ba u long u ba lah ba ïai, te phim dei shuh ban trei sorkar, ne business dei ban shu ïa ap beit katba wanrah u lok. Hynrei katno ngut uba lah ban leh kumta, lymda ym don ka jingïatrei lang bad ka lok kumba long ha nongkyndong. Lada dei ki nongrep, te ki lok kiba ioh kpa mwah spah bad kwah jait, te nga sngew ban ong ba phi ki lok, wat ym leit trei shuh, ne ban rep ban riang, dei ban shu ap beit ha uta u kpa lada u la leh ban pynbiang nadong shadong ha ki kam iing kam sem bad ka jingnang jingstad ki khun baroh.
Ngi shait iohi ha ka long briew man briew, ba kiba ai jait kpa, lada don 6ngut ki khun shynrang, kan don ka ïa knieh spah para ma ki. Lada don tang khyndiat, ym lah ban sam pyndap ïa baroh, te para 12 bor mih ka jingïabymbud, teng teng poi ha ka ïa umsnam para ma ki. Ka la long kaba sngew sangsot ïa uta u kpa 12 bor, uba lah uba ïai, ba la wan mih pynban da u soh pyut ha la ïing la sem.
Ko ki khun samla shynrang haba la mih na ïing kmie, ban leit shongkha noh, to ieit ïa ki kthaw, ki kiaw, ki kynum ki ïing, ki hep bad ki hynmen, kynthei ryngkat lang ki kñi jong ki. Haba mih na ïingkmie ïingkur phi la long trai ha ïingkhun, phi la dei u rishot jong kata ka ïing, da ka jingieit to ïa trei lang baroh arngut, ban roi ka ioh ka kot, kumjuh ruh ka burom long briew hapoh pyrthei Meghalaya. Wat marmlien ban thaw krem, ban pynpait ïing pynpait kur la ha ïingkmie ne ïing khun kumjuh.
Ka kynthei ka dei ban peit bniah la uta u samla, u long bit dor ne em la ha ïing , ha ïew ha hat, la ka kren ka khana wat mlien ban pdiang klumar, teng teng kum ngop ha ki jliah lep, kiba long tah lep pynbieit pyrthei, tang ban ioh, bad sa ïehnoh.
Kynmaw ho phi , ki thei iwbih, lymphuiñ bhabriew, imei phi dei ki blei ha pyrthei, phi dei ka mei ri lung, bad phi dei ruh ka mei ri san, na ka bynta ki khun bad na ka bynta u kpa (lok), phi dei ma phi, ka ban lum ban lang hapohïing hapohsem, la ki khun ruit khun jiap, la ki hynmen para, ne ki kñi haba don ki khep jingjynjar ïa ki. Da kajuh ka por phi dei ma phi, ban lum ban kunai ïa ki soh ba mih na ka jingtrei shitom baroh arngut, na ka bynta ki khun ha ka jingïaryngkat imlang shonglang hapoh shnong poh thaw. Phi ki thei lymphuiñ, phi ïa ryngkat bad ka mei ramew, phi ia kyrsoi lang ha ryngkat u Blei nongbuh nong pynlong ha pyrthei ba paw. U kynrad u ïai don ryngkat bad phi ban pynseilungïa ka barieh sha ba paw pyrthei ban iohi ki khmat jong u khun bynriew. Namar kata phi long ki trai nong pynmih bad phin long ruh ki trai nong lum ïa kita kiba phi la pynmih baroh ha sla pyrthei. Kumta halor kane ka iktiar ba rieh, yn ym lah ban kam trai dano dano ruh, ïa ka jait ka kynja, ne ka longkur long jait na ka bynta ba la pynmih ma dan ha ka long briew man briew ha pyrthei.
Nga nang pashat jingmut shuh shuh, ba ka shongkha pynkynriang ïa la riti dustur, ba la seng ki longshuwa ha ryngkat ka mon pdiang suk u kynrad na tbian sha jrong katkum ka hukum. Lada ki briew, ne ki mrad kaba paw shynna ba ki kynthei ki dei ki trai, ym u rangbah bym don sai sohpet bad kita ki khun ki kti. Haba pule sani ïa ka sawdong sawkun, dei tang ka kmie kaba lum ba lang, ym u rangbah la u briew ne u mrad ruh. Ka aiñ tynrai long kynthei, ka dei ka aiñ jingieit nylla bad jingpaka, namar ki khun ki kham ieit kyrpang ïa la ki jong ki kmie, lada ki mrad ne ki briew ruh. Namar kata wat shah ialam bakla ne tynneng ia ka pyrthei rhah. U rangbah um don bynta eiei, ban pynmih pyrthei ïa kita ki symbai barieh, lait tang ka kynthei hi ha ryngkat u nongthaw bynriew ha pyrthei.
Don na ki rangbah hapoh ka ri Khasi, kiba shait phalang ba u symbai dei jong u rangbah, haba thung pathaw dei ban mih pathaw, ym uwei pat. Hynrei ngam kwah eiei ban khana ngam jylliew namar nga la pyni lypa sha khmat jong ka jingiathoh phawer shaphang ka nognrim Hooid shisien sngap, la sngew dei ba u symbai shynrang u dei u soh shynrang. Hynrei ngan ong pat ba lada u symbai shynrang um long pathaw, yn ym mih eiei ruh em. Ha kajuh ka por ngan ong ba lada u symbai shynrang un long pathaw hynrei u symbai kynthei, um pdiang ïa uta, u symbai wat lada u im ruh yn mih aiu pat. Ka kynthei ka dei ka nongai jingim ïa kita ki symbai jong u shynrang, lada u dei u symbai baim bad ba bha. Hangne ngan ong pat lada u symbai shynrang, u long u symbai ba iap bad ba pyut, ka kynthei kan nym lah ban pynim ïa ki, ban mih pathaw, barabor ka kynthei ka ai jingim ïa kita ki symbai jong u shynrang, namar ka maian halor ka jingmaïan halor kane ka phang, namar ba u kynrad um pdiang ïa kata balei sa ia pyrkhat kham jylliew khyndiat, balei ka long kumta. Te ban twad ïa ka, ka long kaba eh haduh katta, namar ka dei ka maïan blei, ym ka bor briew, la da ha ki briew, ne ki mrad ruh kumjuh.
Te kaei ka jingsneng ba ngan ai, ka long kaba shitom, haduh katta, tangba khyndiat, ko ki thei iwbih lymphuiñ jong imei, to da thew to da woh, shwa ba phin jam sha u pud shongkha, ioh wan ka sngewsih ka kthang mynsiem, ynda la shem ha ki rang ki jait kpa, ha ki wan wir wan hap, ha ki nongpynpra khiew ja terter. Lada phi bakla, da ka jingkyrkieh marwei, khlem tipïing tipsem, kaba ap hakhmat dei ka sohsat. Phi dei ki tiewiwbih, lymphuin bhabriew, to da sumar wat leit ha kper syntiew iwbih phalang pyrthei, namar ki jingshukor tah lep, phoilia, ha ka pyrthei, phin shu ngop kha makha, khlem tip eiei, haba kut shu jynjar hi marwei hala marwei. Khublei
