D H Kharkongor
Ka sngi kaba hangtei ha sahitbneng ka la nangkhlaiñ bor. La nangsngewthuh ba ym tang ka mynsngi mynshai hynrei haduh ka mied ka ïong ki la nangsyaid. To ngin ïa kyrmen ba nangne sha khmat ka jingkhriat kan sa nangduna. Lehse ïa ka jingsyaid kaba shisha ngin sa ioh ban mad tang shu kut noh ka taïew kaba nyngkong ka jong u Rymphang. Kan syaid da shisha tang shu mar ïakhie ka lyer kylla aiom. Ka mei mariang pat ruh ka la nangtyrkhong ba kumta ngin ïa khmih lynti ruh de wat ïa u slap uba jem jai, uba tang shi por. U slap uba kat ban duna u pum pum lane uba tang kat ban tngen shipor ka mei mariang. La sngew don kam shisha ïa uba kum uta u slap namar ba nangne sha khmat, hapohïing, ha ka jaka jong ka lyer khriat yn sa rung bujli da u pumpum. Ka Sor Shillong lem bad ki khapsor pat ruh kin sakhie im biang. Kan khie im biang lane kan thnem biang da ka jingwanphai biang kiba leit shuti Tlang sha la ki jong ki shnong. Kaba katno tam ynda sdang plie biang naduh ki skul tad haduh ki kolej.
ïa kiba bun une u bnai uba nyngkong, U Kyllalyngkot, u dei u bnai uba tyrkhong hi raw. Ka jingtyrkhong kaba ha ka liang jong ka pisa pilain. Kaba katno tam ïa kiba kham duna ka ioh ka kot hynrei kiba la kum leh pahuh pahai pat de myn ha kito ki ar ki taïew ‘lehkmen’, kiba dang shu dep shen. Kita ki dei ka jingrakhe kyrpang ïa ka ‘Christmas’ lem bad ïa u Snem Thymmai. ïa kiba dang dei lei ban kyrshan tyngeh ïa ka pule puthi, ka jong ki khun ki kti ki jong ki, ba ka jingtyrkhong ha ka liang ka pisa pilain kan nang bteng, la kumno kumno tad haduh u bnai Lber. Nga ngeit kan long kumta wei ba u Rymphang, u ban sa wan, ruh un dei u bnai jong ka jingshem shitom ban lah ban kynshew kyndiap. Kaba katno tam lada thut sa ka kamai kajih. Ka jingpynlut kyrpang na ka bynta ki kot skul lane ki kot pule kan dei kawei kaba khate jur ïa ka jinglah ban kynshew kyndiap. Kaba katno tam lada hap ban thied thymmai sa ïa ki ‘School Uniform’. Ka Pule Puthi, haduh mynta mynne, ka dang dei kaba rem dor shisha shisha ïa uba bun balang.
Une u bnai Kyllalyngkot u dei u bnai uba pynshisha ïa ki kyntien jong ki riewtymmen, kiba ong ‘Kunai ban nym khuslai’. Halor kane ka nongrim ba ngan pashatbiang ha phi sa ïa kane kawei ka jingshisha ba ka jinglah ban kunai kaba 100 (shi-spah tyngka) shisngi ka ïasyriem thik kum kaba ioh lad ban kamai tam da 100 (shishispah) tyngka shisngi. Kumta kunai katba dang don lada, katba dang plie ka lad ka lynti, khlem da pynsep ei ïa ka. Kunai wei ba ym don ba lah ban pynthik naba ka lashai bad ka lashi sngi kan ïai long kum ka hynnin bad ka mynta. Kunai bad tyngkai la kumba kane ka pyrthei kansa nanghiran pynban. To tip ruh de ba ka kham kor ka 100 tyngka kaba phi don mynta ha kane ka khyllipmat ban ïa ka 100 tyngka kaba phin sa ioh pdiang tad ynda shisnem hadien.
Kunai ban lait na ka shim ram ka shim shah (Loan) bad ym eh tang ban lait na ka pan kylliang ka shim kylliang (borrowing). Kynmaw ba ka kylliang ka dei ka kylliang bad ka ram ka dei ka ram. Ka long lehnohei ban im lane ban pynpaw sha ka pyrthei kumba phi pahuh pahai lada ka ram pat de ka kiew rynjain tad haduh u ñiuhmat. Husiar ïa ka ram. Husiar naba ka suk shisha ban ioh ïa ka hynrei kaba eh pat de ban lait phar na ka. Husiar ïa ka ram wei ba phim lait na kaba phin hap ban siew pynkhuid ïa ka, kata, tad naduh ïa ka trai (Principal) tad haduh ïa ka sut (Interest). Husiar ioh ba phin hap shim sa kawei pat de ka ram tang na ka bynta ba phin pynkhuid dep noh ïa ka ram kaba phi la shim hashwa. Husiar naba phim pat lah ban kam trai lane long trai ïa kano kano lane kaei kaei, kaba phi ioh da kaba phi shim ram, katba phim pat lah ban siew pynkhuid phar ïa kata ka ram.
To long kiba sngewrit bad to im katkum la I jong I jingioh lane I jinglah bor. Ynnai dait palat ïa kaba phin lah ban kbum bad ban ktha shngiam.Yn nai la ïa ka jingïatyrneng lane ïa ka jingïapyrshang (competition).Yn nai, kyiar rai-maw rai-dieng na ki naba suki-pa-suki kin sa lam pynban ïa phi sha ka jingpan bad ka jingshim kylliang bad wat haduh ka jingshim ram. Husiar naba kita kiba phi ïabud tyrneng kin nym ïarap lem ïa phi ba phin pynkhuid ïa ka ram ka jong phi. Husiar, ynnai ïa ka jingim pahuh pahai lane ynnai pynlut kumba im lane kumba ki pynlut kiba da pahuhpahai shisha. Ynnai naba lehse ki te ki pynlut (spend) na kaei kaba ki tam na kaba ki lah dep ban kynshew kyndiap (save) katba phi pat de phi poi ban pynlut na kaei kaba phi dei pynban ban kynshew kyndiap. Husiar naba ioh lehse ki te ki pynlut na kaei kaba ki lah dep ban iohnong (Net Profit) katba phi pat de phi pynlut da kaba phi khlong noh pynban wat na la ka jong ka seng ka dang (capital).
