Lap ba ïap palat 17 lak ngut tang na ka daw ka lyer jaboh, ong ka kaiphod

Ka sorkar kam don jingtip kaba shai ban pynskhem ïa ka jingïadei kaba beit hapdeng ka jingïap ne jingpang tang namar ka jingjaboh ka suiñbneng, u la pynpaw.

New Delhi, Naiwieng:

Kumba la peit thuh, la ong ba palat 17.18 lak ngut ki briew kiba ïap ha India ki lah ban don jingïadei bad ka jingjaboh ka lyer, ong ka kaiphod ba ïohlum thymmai jong ka Lancet kaba la pynmih ha ka 29 tarik u Risaw, 2025.

Ka jingpynmih kaba khyndai jong ka Lancet jong ka ‘Lancet Countdown on Health and Climate Change’ kaba la pynkhreh ha ka jingïatreilang bad ki katto katne ki tnad jong ka UN kynthup ka World Health Organization ruh ka la ong ba ki nong India ki la mad ïa ka jingshit kaba jur bha ha u snem 2024.

Kane ka long pyrshah ïa ka jingong jong ka sorkar pdeng ba kam don kano kano ka jingtip ban pynïadei ïa ka jingjaboh ka lyer bad ka jingïap ha India, kumba la kam da u Myntri ka tnat ka Koit ka Khiah ka Jylla u Prataprao Jadhav ha ka jubab ba la thoh ha u bnai Nohprah 2024 halor ka jingkylli ha Lok Sabha.

Ka sorkar kam don jingtip kaba shai ban pynskhem ïa ka jingïadei kaba beit hapdeng ka jingïap ne jingpang tang namar ka jingjaboh ka suiñbneng, u la pynpaw.

U Jadhav u la ong ruh ba ka jingjaboh ka lyer ka dei kawei na ki daw kaba pynsniew bad pynshitom ïa ki bor ring bad pynhiar mynsiem bad ka don bynta ruh bad ka jingwanrah ïa ki jingpang. U la bynrap ba ka jingktah ïa ka koit ka khiah jong ka jingjaboh ka lyer ka dei ka jingpynpaw lang jong kiei kiei kiba kynthup ïa ka rukom bam, ka rukom trei kam, ka kyrdan ha ka imlang sahlang bad ka histori jong ka koit ka khiah jong ki briew. 

Katkum ka kaiphod ba thymmai jong ka Lancet, ha ka pyrthei baroh kawei, ha u snem 2024, ka jingjaboh ka lyer na ka tdem ding na ki khlaw, ka lah ban don jingïadei bad ka jingïap jong ki 1,54,000 ngut, kaba long ka jingkheiñ kaba heh tam. Ha u snem 2022, ka kaiphod ka ong ba kumba 2.5 million ngut ki briew kiba ïap man u snem ki lah ban don jingïadei bad ka jingjaboh ka lyer kaba wan na ka jingpyndonkam ïa ki marpoh khyndew. Ka kaiphod ka la pynkut ba ha utei u snem.

Ha u snem 2022, katkum ka kaiphod, ki jingïap na ka daw ka jingjaboh ka lyer ki la kot kumba 4.84 trillion dollar US, kaba long kumba 4.7 percent na ka jingmih na ka pyrthei baroh kawei (Gross Domestic Product) (GDP).

“Ki jingma jong ka jingkylla ka suiñbneng ïa ka koit ka khiah bad ka jingim jong u briew ki dang ïai bteng ban pynpaw ïa ki jingthoh kiba ïadei bad ki rekod, katba ki kam kiba pynslem, bad bunsien kiba la pynphai kylla, ki pynjur ïa ki jingap jingma ïa ka koit ka khiah bad ka jingim,” ong ka kaiphod.

Ha ka jingpynbna ha ki lad pathai khubor, ka Marina Romanella, kaba dei ka nongpynïaid jong ka Lancet Countdown ha UCL, London, ka la ong: “Ka jingkheiñ ïa ka koit ka khiah mynta u snem ka pyni ïa ka dur kaba sngewsih bad bym lah ban len jong ki jingma kiba shyrkhei ïa ka koit ka khiah kiba poi sha baroh ki dong jong ka pyrthei – ryngkat bad ki jingma kiba khraw tam ïa ka koit ka khiah na ka jingshit jingkhriat.

Ka jingpynjot ïa ki jingim bad ki jingim kan nang jur tad haduh ba ngin da pynkut noh ïa ka jingtih ïa ki marpoh khyndew ki umphniang bad ban pynkiew stet ïa ka jingpyntreikam kaba lah ban pdiang.”

Ka kaiphod ka kdew ba kumba 1,60,000 tylli ki jingim ki shah pynim man la u snem katba ki ri ki nang jngai na u dewïong.

“Ngi la don lypa ki lad ki lynti ha kti ban kiar na ka jingshah pynjulor ha ka jinglong ka suiñbneng  bad ki shnong ki thaw bad ki sorkar pdeng ha kylleng ka pyrthei ki pynshisha ba ka jingkiew ka long kaba lah. Naduh ka jingroi jong ka bor ding kaba khuid haduh ka jingpynkylla ïa ka sor, ka jingtreikam ka dang ïaid bad ai ïa ki jingmyntoi ba shisha na ka bynta ka koit ka khiah, hynrei ngi dei ban ïai bteng ban ïada ïa ka jingkylla ka suiñbneng.

Ha kajuh ka por, ka jingkylla sha ki jingbam kiba kham koit kham khiah, kiba ïadei bad ka jinglong ka suiñbneng bad ki rukom rep kiba kham lah ban pynneh pynsah kan pynduna shibun ïa ka jingjaboh, ki lyer jakhlia bad ka jingpom pathar ïa ki khlaw, kaba lah ban pynim ïa palat shi million ngut ki jingim ha ka shisnem,” la bynrap biang u Romanella.