Ka hok ki hep barit bad ki khynnah ban ïoh ïa ka jingnang – jingstad

Bah D. Pakyntein Ka hok ban ioh ïa ka jingnang – jingstad, kam dei shuh kaba dang shen, hynrei ka lah don naduh u snem 1950 ha ka Konstitution ka Ri, ka artikel 45, ka...

Bah D. Pakyntein

Ka hok ban ioh ïa ka jingnang – jingstad, kam dei shuh kaba dang shen, hynrei ka lah don naduh u snem 1950 ha ka Konstitution ka Ri, ka artikel 45, ka kyntu-kynpham ïa baroh ki sorkar ba ki dei ban shimkhia ba baroh kito kiba hapoh 14 snem ka rta, kin ioh ïa ka jingnang-jingstad; da ka jingkyrmen ba kan urlong hapoh 10 snem.Hynrei kane ka artikel, kam dei kaba pyrkhing, namar ba ka hap hapoh ka Directive Principles of State Policy; kumta lah pynbeit ïa ka Konstitution lyngba ka 86th Constitutional Amendment Act, 2002, da kaba bsut ïa ka artikel 21A, ka hok kaba pyrkhing (fundamental right), lah pynbeit ïa ka artikel 45 na ka bynta ki khynnah kiba hapoh 6 snem ka rta, bad lah bsut ruh ïa ka artikel 51A (k) kaba dei ka kamram (fundamental duty) jong ki kmie ki kpa ne ki nongri- nongsumar (guardians) ba ai lad ïa ki khynnah ba kin leit skul.

Hadien ba lah pynbeit, lah wanrah ïa ka aiñ kaba ngi tip kum ka Right of Children to Free and Compulsory Education Act 2009, bad ka lah treikam pura naduh ka shi tarik April 2010. Ka artikel 21A, kam dei shuh tang ban kyntu-kynpham, hynrei ka lah dei ka kamram kaba ym lah shuh ban kiar (legal obligation) kaba baroh ki sorkar ha Ri India kim lah shuh ban shim /kheiñ /leh sting; ka jingpynkheiñ ïa kane ka aiñ ka ju poi bad kan nang ïai poi sha ki shkor jong ka ïingbishar ba donburom kaba ha khlieh duh jong ka Ri (Honorable Supreme Court of India). Ka United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) ka ong ‘Education is a basic human right that works to raise men and women out of poverty, level inequalities and ensure sustainable development.’

Katto katne shaphang kane ka aiñ : Ha ka Chapter II

section 3, lah thoh ba baroh ki khynnah naduh 6 haduh 14 snem ka rta, ki don ka hok ban leit skul haduh ba ki lah pyndep ïa ka Elementary Education, lah lait ban siew bai skul bad kiwei ki jingsiew, khnang ban weng ïa ki jingeh ban pyndep ïa ka jingpule. Ha ka Chapter III section 6, lah thoh ba ka dei ka kamram jong ki sorkar, ban seng skul, ha ki jaka ba marjan (neighbourhoods) ki bym pat don skul ban suk ka leit ka wan, bad dei ban pyndep hapoh 3 snem naduh ba mih kane ka aiñ; ha ka Chapter III section 7, lah thoh ba ka dei ka kamram jong ka sorkar India bad ki sorkar jylla ba kin ïatrei lang ban ai bai seng (providing funds) ban pyntreikam ïa kane ka aiñ; ha ka Chapter III section 10, lah thoh ba ka dei ka kamram jong ki kmie ki kpa, ne ki nongri-nongsumar (guardians) ban phah skul ïa ki khynnah; ha ka Chapter III section 11, lah thoh ba ka dei ruh ka kamram jong ki sorkar ban pynkhreh ïa ki khynnah kiba 3 haduh 6 snem ka rta (free pre-school education) shuwa ba kin rung sha ka Elementary Education; ha ka Chapter IV section 17 la mana ban pynshitom ïa ka met ne ban pynkulmar jingmut ïa ki khynnah (physical punishment or mental harassment), bad u Plato, uwei na ki riewstad pyrkhat pyrdain (philosopher) u ong

“Do not train a child to learn by force or harshness; but direct them to it by what amuses their minds.”

Kane ka aiñ ka bthah ruh ïa ki sorkar ba ki ïing skul ki dei ban long kiba paka, ki ban ïada na ka sngi, u slap, ka er- ïong, ki kamra klas kiba shai, ki dei ban don ki tiar pynlip ding, ki dei ban don ki jaka leit bar kiba khuid, ban pynbiang ïa ka um bam um dih kaba khuid, ban pynbiang ïa ki nonghikai katkum ka jingdon ki khynnah skul, ban pyntbit ïa ki nonghikai, ban ai syrnot (certificate) ïa baroh kiba lah pyndep ïa ka jingpule, bad lada don ki nongpynïaid skul ba pynkheiñ aiñ, lah ban ujor sha ki bor kiba dei khmih, bad lada ym sngew hun, lah ruh ban leit sha ka National / State Commission for Protection of Child Rights.

Ki pre-school, ki dei kiba donkam bha, ki pynkhlaiñ ïa ka bor pyrkhat pyrdain naduh ba dang rit; ki hep barit kin ioh ïa ka bor sngewthuh shuwa ba kin thoh ïa u A u B; ki pynlong ïa ki ban sngewtynnad ban leit skul. Naduh kane ka rta, ki nonghikai, kiba long ruh kum ki kmie ki kpa ha skul, ki lah ïohi lypa ïa ka jinglong (behaviour) ka jong ki.

Khublei shibun, ïa ki Balang Khristan, ka Seng Khasi, ka Sein Jaiñtia, ki kynhun shimet, ki riew shimet, kiba lah seng ïa ki skul/kolej ha kine ki phew bad spah snem kiba lah leit; kaba long shisha ka jingkyrkhu ïa kiba bun haduh kine ki sngi bad ha ki snem ki ban dang wan; khlem ma ki, bun na ngi, ngin ym ioh lad satia ban leit skul / kolej; bad ka burom kan leit ruh sha baroh kito kiba shim ne jied ïa ka kam hikai. “If a society neglects education, it walks lame to the end of its life.”