D H Kharkongor
La ngi la dep ban rung sha ka ïa jong ka ‘AI’ pynban nga te nga lah ngiah shisha shisha ïa kane ka ‘smart phone’, kaba katno tam ïa kine ki ‘lad pathaikhubor’ lane ïa kine ki ‘rynsan lum bad pynsaphriang ïa ka jingtip,kiba pher-ba-pher,ki jong kane ka juk jong ka ‘Internet’. Kumta nga da jied shiah bha ïa kano lane ïa kaba kumno ngan peit bad ngan shah shkor naba nga lah sngewthuh shai bakiba kham bun napdeng jong ki kim dei kiba pynmyntoi ïa nga. Kum ban shu ong noh kiba kham bun (napdeng jong ki) ki dei pynban kiba shu pynsepei kai ïa ka por kaba kordor ka jong nga. Kiba tuh noh pynban ïa ka jingsuk kaba naduh ka pyrkhat ka pyrdain haduh ka dohnud lane ka mynsiem. Kiba lam pynban ym tang sha ka jingïataiñia hynrei wat shaduh sha ka jingïasngewthuh bakla, kata, ynda haba kum ïalap ïariew shaphang jong ki.
Wat haba ngam sngewdei shuh, naba nga lah jlep, pynban ngam lahlait.Kumta wat lada nga lah ïaleh ban nym sei lane pyndonkam than eh ïa ka smartphone ka jong nga pynban ngam lah lait ban kum iohi ïa kito ki ‘poster’. Ngam lah laitwei ba nga ïai iohi tyngkreiñ ïa ki, kawei hadien kawei, la jan ha baroh shilynter jong ka kynroh kaba don ha shilynti jong ka lynti kaba nga poi ban ïaid kai step. Khatduh khatwai ngam lah khlem da ïeng ban peitthuh bha bad pule bniah ruh ïa kawei napdeng jong ki (poster) naba ka don ruh ha ka ïa ka dur ka jong u Vivek Syiem, kata, nalor ka dur ka jong u Prestone Tynsong.
Ha ka shikhyllipmat nga lah sngewthuh shai naduh ïa ka jingmut ka jong ka (poster) tad haduh ïa ka jingthmu ka jong ka. Kam eh ruh ban tip mano kita kiba ‘tahpynsaphring’ ïa ka bad ruh na kano ka ‘unit’. Ngam lah pat de ruh khlem da sammut wei briew naba nga sngewthuh shaikdar ba ka dei ka jingïakawangktieh lane ka jingïapharep kaba markylliang hapdeng ki ar ki ‘tyngab’, kiba baroh ar pat de ruh ki dei kiba ‘ïong’ klain. Ha nga ka long thik kumba kynnoh ‘myntuh’, u ‘mentuh’ ïa u ‘mentuh’ lane kumba kynnoh ‘langïong u ‘langïong (u jong kawei ka kynhun) ïa uwei pat de u ‘langïong (u jong kawei pat de ka kynhun). Ka long thik kum kata ka ‘jingkdewkti’ ïa kiwei khlem da kynmaw sngi ba kita ki 3(lai) kiwei pat de ki shympriah, ki jong kata ka juh hi ka kti, ki kdew bad ki thew pynban sha lade. Ka long thik kum kata ka ‘jingiohityngkren’ ïa u ‘thngiat’ u jong kiwei khlem da kynmaw ban khlong noh shwa ïa u ‘khung’ uba ha la ka jong ka khmat.
Kynmaw ba nga ju pynkynmaw ba ngi baroh ngi dang dei hi tang u ‘briew’. U briew uba, katba u dang ring bad u dang pyrsad mynsiem, ka pyrthei kan dang ïaipynshoi pynshad ïa u da kumne bad da kumtai. U briew uba tlotshisha kat ban kloi ban hap noh lane kyllon noh. To tip pat de ruh ba ha man la ka ‘organization’ lane ‘kynhun’ lane ‘seng’ ym lait ban don ki ‘langiong’. Ki ‘langïong kiba pynthohbria lane pynbud nam sniew, da kumne bad da kumtai, ïa ka kynhun hi baroh kawei. Kynmaw ruh de ba nga ju ïaipynkynmaw ba kaba ‘bakla’ (wrong) kan ïaisah hi kaba bakla wat lada baroh baroh kim kubur (acknowledge) ïa kaba ka dei kaba bakla. Kaba katno tam lada ki leh khnang pynban ïa ka. Kaba ‘dei’ (right) pat de ruh kan ïaisah hi kaba dei wat lada baroh baroh kim kubur kat ban leh ruh ïa ka.
Kim dei kiba shah ban tyngeh shisha ha ka jingkyrduh (poverty) lane kiba da thngan shisha shisha ka kpoh ka jong ki hynrei kiba biang ka kam ka jam kat ban ioh ruh ïa ka ‘tulop’ kaba thikna, kaba man la u bnai. Ngam ngiet hi ruh ba ka dei ka jingshah pynbor, kaba kim lah ban lait. Kumta haka ba ïa dei bad kata ka jingleh ka jong ki (daylight extortion) ba ym lah khlem da kum kylli kumno ki nud ban leh ban kam, ha kaba paw kabashai, ïa kaba bakla (wrong) jur ? Kumno kim tip shai lymne sngewthuh shai lymne shemphang ba kata kaei kaei kaba ki leh ki kam ka dei kaba bakla jur ? Hato ki dei ki ‘mrad’ ba kim tip lymne sngewthuh ban pynïapher hapdeng kaba dei (right) bad kaba lait (wrong) lane hapdeng kaba bha (good) bad kaba sniew (evil) ?
Ngam artatien ba ki leh ki kam ïa ka namar ba ka lah iapnoh ka’ jingïatiplem kaba bha’ (conscience) ka jong ki. Ym artatien ba ki dei kiba ju mlien. Kiba katta katba ki nang mlien ba katta ruh ki nangbrai bad ki nangshlur, khlem da sngewlehraiñ shuh ïa ka. Ym lah khlem da sngewphylla kumno ki nud ban leit rah lane lei aisha la ‘ka ïing ka sem’ ïa ka ‘pisa’ ka bymhok bymkhuid ? Kumno pat ruh kita kiba ‘ha ïing ha sem’ ki kloi ban pdiang, ha ryngkat ka ‘jingkmen tohhoh’, ïa kata ka ‘pisa’ ka bymhok ? Hato ki shida than eh (naïve) kat ban nym suba lane tip shaikdar ba kata kaba ki ‘pdiang kmen tohhoh’ ka dei ka ‘pisa’ ka ‘bymhok’ lane ka ‘bymkhuid’? Ahh! kibapli, kiba lah iap leh nohe inoh ka jingïatiplem kaba bha.
