Ki jingeh ba ngi mad kum ki nongshong shnong

Kong Phai nongrum Ka Ri Khasi Jaiñtia mynta ka la don hapdeng ki jingeh bad ki jingtynjuh ba har rukom ha ki jingim jong ki nongshong shnong kiba la mad na kawei ka por sha...

Kong Phai nongrum

Ka Ri Khasi Jaiñtia mynta ka la don hapdeng ki jingeh bad ki jingtynjuh ba har rukom ha ki jingim jong ki nongshong shnong kiba la mad na kawei ka por sha kawei pat. Wat la ngi don hapdeng ka roi ka par ba wanrah ka Sorkar hynrei uba duk ula nang hiran kat  nang mih ka por, baroh ki nongshong shnong ba ju peitngor ki tip ïa kane ka jinghiran ha ka kamai kajih ka ioh ka kot, mynta ngin ïa peit kiei mo ki jingeh ba ka Ri jong ngi ka don namar ka roi ka par ha ka lynti syngkien ka ïaid ka ieng ka la nang roi ka par ha ka lynti syngkien ka ïaid ka ïeng ka la nang roi ki surok kila nang bun ki kali saw shaka ar shaka ruh ki la nang jyllei katba ka dor jong ka petrol, oil and lubricant ruh ki la nang kiew sted kum ba tad u thliem, ki surok thymmai ki la nang roi khlem duna shuh ïa ka dur jong ki spider web. Pynban ka jingeh ha ki thaiñ nongkyndong bad ki khappud ka long kaba phin jaw ummat lada phi lap da ka jingiohi la jong.

1.Ki jaka khappud – la dep iohi ba ki syiem ki syom kiba long trai ha ki hima jong ki bad control hi da lade ïa ki jaka puta, bad lyngba ka jingïarap ki syiem jong ki. Tangba ki pyndonkam bakla ïa la ka bor kum u Syiem ba hiar pateng na ki longshuwa. ïa ka kamram ba la bam smai shwa ban shimti ïa ka office kata ka long ban ri ban da ia ka ïit ka hima ban synshar da ka hok ka sot bad ban pynim ïa ki khun ki hajar. Hynrei ki tang shong ha ka khet ki la klet ïa kata ka bam smai ha ka por ba pynphong ïa ka jainspong ha ka khlieh. ïa kane la iohi lyngba da ki paid ka hima ba ïa ki jaka puta la lilam. Lyngba ka jingbuhai shnong jingker phrah jong ki bar jylla ngi la iohi ruh ba ki syiem ki ai wai ïa ki jaka ba seisoh sha ki dkhot ha ki thaiñ khappud ban ioh khajna ki ai wan da ki phew acre ban rep ban riang, bad suki kine ki jaka syiem ba shong ki dkhar na shiliang pud kiba jawdud ïa ka Ri Khasi, ki kylla long trai bad register noh sha Assam. Dei da kane ka buit bas a nang duna u pud u sam. Sa kawei ruh don ki Trai jaka kiba ai wai sha ki nongrep pynban kiba rep ki siew sop sop ban ioh kot, na ki trai jaka kiba don da ki phew acre. Don ruh kiba ai wai sha ki company ban a Ri Dkhar ban shong ban khlong bad kamai ha kita ki Lum da kaba khlong maw khlong shyiap bad kamai na kine ki them ki lum ka itynnad.

  1. Ban tip shai ïa kane nga dalade nga la leit peit ïa ki jaka ha khappud bad shem ba kawei na ki jaka ba ngi leit peit ka jaka ba la long trai da kawei ka longkmie kaba don khun don ksiew hynrei ka kwah ban die noh ba la bun ba wan rep ei ki dkhar ha ki jaka sboh bad la ring…. Da kaba wan rep jubor bad pan kot lyngba ka jingaibor jongno re. Wat u Rangbah shong ruh dei da u bym nang wat ban kren Khasi. Katno ka jingsngew hiar ka rngiew ka rwiang ban leit phah thoh kot jaka, kaba die ki Khasi sha ki Khasi katba ïa ka dulir pat sign da u bar jylla. Kane ka la pynsat ïa ka mynsiem jongnga ba nga tip bha ba ym ju don khasi uba kwah long Nokma ne Gaobora sha Assam ne sha Garo. Balei pat ki syiem ki syom ka Ri Khasi ki shet shukor ïa ki para doh para snam da kaba ki buh Rangbah shnong da u dkhar. Kane ka long ba kin suk ban pynbor bad ban pyndonkam ïa ki ha ka por ba donkam pisa. ïa ki jaka raid la ai wai pathar kat ha uba wan pan ban ioh khajna. Ha ka jaka ban wanrah da ki khun ki hajar la jong ban rep ban shong ha kine ki them, kim mon namar ba u paradoh parasnam um don khajna ban siew.
  2. Ka District Council ba mynta hapoh ka jingïalam jong I Bah Winstone Kum U CEM ka la nud ban ktaid ïa ki kam Syiem haduh 3 hima, kata ka long… Sohra/Langrin / Mylliem…. Da kaba wad ïa ki jingshisha… halor ki dak ki shin ba paw shabar .. sngew ioh mynsiem ruh ïa kane ka kam bah ba ka District Council ka la leh, ngi da kwah dik dik ba kan ktaid kham jylliew ïa ki skeleton ba ki la buhrieh baroh shi katta.
  3. La sngew dei ruh ban ai jingmut sa kawei ia ka Dorbar Bah ba don jing-kitkhia jong ka District Council ban phah ïa ki syiem syom ha la ki jong ki hima sima ryngkat ki Dorbar shnong bad ki syiem raid ban thew GPS noh tiak tiak ïala ka ïit ka hima ban tip katno ki dang bat halade bad katno kila lilam sha ri thor…. Namar ka jingwan encroach jong ki shiliang pud bad ka jingleh khaiñ leh main la dei na Bangladesh ne na Assam kam dei ba ki wan hi dalade, hynrei dei ka jingai ne jingbynda hi dalade jong ki trai jaka trai hima bad trei shnong bad ka jingïarap basbun jong ki elected representatives ïa la ka jong ka jaka na ka bynta ban kamai suk. Wat ka jingker sainar shiah jong ka Sorkar India ruh kam lah ban long katkum ka jingthew jong ki hynrei kan ïaid ryngkat bad ki trai bri trai lyngkha kiba la ri la sumar ïa kine ki lum ba itynnad naduh hyndai hynthait. Mynta la shu kawang sha shiliang pud khlem ka jingisynei bad ka jingbiang ka thew ka woh na baroh arliang.

Lehse da ka jingthew jingwoh ba janai ngin sa lap keiñ sa kato ka Ri Khasi ka dang don jaka la ka jong, namar ki rukom shong shnong jong ki bar jylla bad ka jing-leh main leh khain ka la ai dak (red signal) ba la bun ki jaka jong ki dkhar ban ïa ka jong ki trai jylla.

  1. Wat la ki tip pyllein ba don ka aiñ bym shah ban die jaka sha ki dkhar hynrei ka jingdie jaka ka long kaba la bun bah kham tam ha ki thain khappud ïa ki jaka ba seisoh bad madan la wan troh beit da kiba na shiliang pud.

6.Ngam don jingshun ne jingbishni ïa kiwei pat ki jaitbynriew khamtam ïa ki tri-bal garo kiba long ki hynmen para jongngi ha ka State Meghalaya hynrei ngi dei ban don u pud halor kiei kiei baroh, u pud ban synshar, u pud ban bam, u pud ban ïadei ïa thied dei ban don u pud ban tyngkai ïala ka khyndew ka shyiap khnang ba ki pateng ban dang wan kin ym phetwir ban rieh ïa la ka khlieh. Ha shwa ban thaw ïa ki Lai tylli ki District Council, la dep thaw ki rule ki aiñ bad ki jingïada ïa ka khyndew ka shyiap, hynrei kata ka jingrhah spah jong ki Elected Representatives ka la pynlong ïa ki ban tap noh ïa ki rule ha ki file ba sop pumpum bad ïaid da ka bor 5 snem jong ki na ka bynta ka jingmyntoi jong ki hi da lade ïa lade la kum ba iohrung u miaw tuh ha duli…

7.ïa mynta ka District Council khamtam ka KHADC ka la sdang pyndonkam ia ki bniat jong ka. Wat la uba bun u thap u da u barit baria uba bieit ba them u khun u hajar uba tang pyrta dorbar la rit ka mynsiem kum ki khnai ……… kine ki long kum u khah ha ka jingkhyrwit ka lyer…. U rit u ria bymtip ïa ka dang ka duh u beiñ u khoh u tim u tla hynrei ha ngi ki riew peitngor ngi tip ba kan sa don ka jingkylla. Kumta ban ai bor shuh shuh ïa ka District Council ba kan lah ban ïaid beit ha ki kam pynbha pat (restore) jong ka. Ka la dei ka kamram jong ki paidbah nongshong shnong jong ka Ri Khasi, kam pher la ki long na kano kano ka jaka kam pher la ki don ha kano kano ka Office treikam ba mynta ban  ioh ïa ka jingshai da kaba pyndonkam ïa ka bor kum ka kamram  (Authority as a Duty bad responsibility) ha ka ban wad bniah ia ka jinglong jingman ha ki thaiñ Khappud, ha ki jaka Sor bad baroh ki ït ki hima ban pynbeit ïa la u pud u sam. Da ka jingïa sngewthuh lang ïa la ka kamram, kane hi kan wanrah ïa ka synshar kaba khuid.

8.ïa kata u khun u hajar jong baroh ki hima kim dei ban sngewthuh bakla ba kiba don mynta ha District Council ki dei ki Angel, hynrei shim ba ki long ka stieh kaba khlain ban ïada ïa ka khyndew ka shyiap ban im ka jaitbynriew.

  1. Ka political party ka long tang ka Uniform, hynrei ïa ka mynsiem shynrang bad ka mon trei shitom ban sar ïa ka jaboh jabain, ym lah ban ñiew ne khein party hynrei ban ai ka jingkyrshan ha ka ktien bad ka kam. Baroh ngi dei u Paid Khasi ba ïar ym don barit ym don ba khraw, ngi long ka juh ka kyrdan long briew manbriew, kaba pynïapher hapdeng jong ngi ka dei tang ka bor jong ka jingnang jingstad. Hynrei kiba la nang la stad, ngim don ka caste system kum ba long kiwei pat ki jaitbynriew.
  2. Wat ki shnong ki thaw ruh ki dei ban don la ka ït ka pud ka sam ban leit ka ïa knieh ka ïa kajia khamtam mynta ba la mih ki scheme sorkar ban shna ïa ki footpath, kit long um, ki ban ker ïa ki riat ki wah bad ban shna ïa ki surok syngkien. Da kane ka buit kan don ka shongsuk shongsaiñ para Khasi Khara.
  3. Ki jingeh ha ka Kur ka Jait – Ha Dictrict Council la dep jied ïa ki Rangbah kur ban mih khmat ïa la ka kur ha ka dorbar na ka bynta kano kano ka kam kaba ïadei bad ki kur ki kha. Hynrei ngi iohi ba ka jingrung tuh jong ki jaitbynriew riewthor bad riewlum, ki tribal bad non Tribal ban kylla jait Khasi Jaiñtia, da ki tang jait, ki affidavit, ki shong kha khleh bad ki jingthied tuh ïa ki Certificate, lyngba ki Agent Bad kiba don ha ka authority.
  4. Ka District Council ka dei shuh shuh ban tuklar halor kane ka jingwan kylla jait khasi kaba ki bar jylla ki tur na ka bynta ban ioh kam trai ïa ki jaka puta ki NOC ban trei business bad bun kum kita kiba ngi iohi tyngkreiñ ha ka imlang sahlang man la ka sngi. Ban bthah ïa ki Rangbah kur ban shna da ka khana samari lane ka census kur ha la ka jait ka jait ïa ki saw pateng bad 5pateng kiba hiar na ka kmie bad kiba sah ha Ri khasi.
  5. Kane ka khana samari lane ka (Family Tree) kan ïarap ban ioh kem shibun ki dkhar kiba kam ba ki dei
  6. Ki Khasi TANG LAI PATENG LA IOH KEM SUK. Ki Rangbah Kur ki lah ban leh ïa kane da kaba suk namar ka la don teng kane ka Khana samari Ka Kyrteng JONG KANE KA Kot…. KA LONG ….. TO TIP ïA LA KA TYNRAI LAH BAN IOH NA RI Khasi Book Stall Mawkhar ………. ka nuksa jong kane ka kot kan pynsuk ïa ki Rangbah kur ban shna la ka jong ka jong ka Khana samari bad wanrah ha District Council. Ban pynshisha hashwa ban ai Affidavit ia ki kharïong kharlieh kiba wan tuid kum u shyiap sha Ri Khasi.
  7. Ka shong kha khleh Ka jyrsieh shong kha khleh ka long ka jingeh kaba donkam ban tehlakam ha ka rukom kaba shongdor ban ïada na ka jingjot jong ki samla kiba ngat ha kane ka pnur. Kane ka long kum ka bih (poisonous item) ba wanrah da kito kiba bieit sian bad ba u shynrang mynder ula don lypa ka jingthmu ba-sniew.
  8. Ki skul bad college :- Ki nonghikai ki dang mut ba la ioh tulop thymmai kin sa kham im pynban tang mar sien disburse shi bnai la shah set tulop 3 bnai saw bnai, kumjuh ki Scholarship jong ki khun samla pule jong ngi ba ha shuwa ban pynmih ki umbrella bad ki scheme khleh jaktung bym sngewthuh sngewthaw ka sorkar Meghalaya ka la ai 3 hajar 4 hajar mynta ki khun ki ïathuh ba lah ioh scholarship 6 hajar…. A ka pap…. Tang ban ioh ïathuh khana. Katba ka Sorkar Nagaland Arunchal ka siew ïa ka scholarship kaba poi 8 hajar bad poi lakh…. Kane ka jingjyrwit jyrwat bad jingthok shukor ïa ki kmie ki kpa ba phah skul bad ïa ki student community ka long kumba hikai lypa ba kin sa nang kumno ban sngewpoh lypa ïa ka jong ka Department administration. Lane ka Sorkar.
  9. Ki kali kamai tourist Assam – hadien ka jingïakhih jong ka KSU la mih ruh ka jingïakawang bor hapdeng ki Meghaloi bad Assam.Ki driver Assam bun ki Kharbang ba kamai kumta ki shim ka lad ban pynkulmar bad kynjah jar. Hynrei haba ki la ïa pyrkhung bha bad ito I Kong Christabel ruh ila wan mih ban ia kyrshan lang …. Wan noh u Dy. Cm ban ïa dih sha … jar jah noh ka huri huri… ka jingthiang ka sha ka la pynlong haduh ba ka mat ia khih ruh ka la sangeh noh bad sa ïa peit 10 tarik.
  10. Ka jingwanrah nongbylla bar jylla ka dang ïai bteng bad ki seng bhalang ba ju ïa khynra man ka por ki la thait, kumba ong I Kong Cristabel CSWO ba lada ki dkhar kim wan ha shnong, ka shong kha khleh kan kham duna, hynrei la pyntur beit ha shnong puk puk kiba bieit ba tieng bad ba shida ki la shah rong ei, katba kine ki bar jylla ba ïaid shlur da ka jingïada jongno re ki la tip kumno ban riam ban khroh, kumno ban pynduna ïa ka jingwan tuid ki migrant workers, ka Bor Sorbar ka tip bha bad ki bor shong ki dei ban pyrkhing ïa kane ka issue namar kiba nabar ki wan ryng-kat bad u drug bad ki jingsniew kiba har rukom. Mano ban tip ba uto u khar samuh ula dei u nongtuh nong pyniap briew sha la ri lajong bad wanrieh tngen shane sha ri jongngi kum u Angel ba la kdiah ka thapniang.

19.Katba ki company ba nabar kitei ki palatial quarters ia ki nongtrei ban wan shong trei shane sha Meghalaya, hynrei ka jaka sah jong ki pulit pahara ha ki thaiñ khappud ka long kham jot bad mala kham palat ban ïa ka sem syiar. ïa kane la lap da ka jingleit jngoh jong I Doctor Ricky A. J. Syngkon MP (Bam kwai ha ïing u Blei) Kumno kin shong kin sah ba tang siat da ka jri ruh ka tin ka la pei. Kumjuh ruh ki jaka sah ki Outpost sha thaiñ border ki la shu shna tang ban rieh slap.

20.Ka jingpynduh pyndam noh ïa ka MCCL, ka khlem don ka dak ka shin ba yn tei pat da kaba thymmai ha ka thaiñ Sohra/Shella ne Mawsynram ba bun u Mawshun, hynrei ka thaiñ jongngi ka kynjah jar jar katba ka jingïatynruh bad jingïakhun ban pynrung sa ka shree cement ha East Jaiñtia ka la pynlong ïa ki bor ba halor ban leh kum bym bna bad tap matlah ki khmat wat lada ki kunda/mafia ki tih pynjot sa ïa ka surok rong, surok PWD kaba bha tang ban ioh jingkyrshan ïa ka public hearing. Kane ka drama pynthame ïa ka jingnoh shiliang ka synshar khaddar, ka pynlong ïa ki riew peitngor ban puson hato ki lah mo ban shu peit bad khaprip ne leh kum bym tip wat ïa kaba la tip. Hangne ngi iohi ïa ka jingleh donbor bad jingpynthame, ïa uba bun ba-lang, haduh ba la lehraiñ u …. Nongpeit ïa u nongeit.

21.Ka drama ban pynrung ïa ka ktien khasi sha ka 8th schedule jong ka Constitution jong ka Ri India ka long kaba la ishyrkhei ha ka jingiohi jongnga… haba ïa ka ktien khasi la dep pynbiang nadong shadong, ka Sorkar Meghalaya ka la dei ban ai lad shwa ban rung ka ktien khasi, hadien shisnem ar snem sa pynrung ia ka ktien garo… Ka Sorkar jongngi pat ding dang ka pynmih ki kynrum kynram kiba tang u bieit um lah ban sngewthuh. Ban ïa mutdur sa ïa ka jingkular ILP lei ja ha re.

Hynrei ngin buh ka jingkyrmen ba ngin sa ioh ïa ka jingkylla ha ka saiñdur jong ki riew ïaleh kiba dang ap kumno ban pynthymmai ïa ka rukom pyrkhat bad kumjuh ha ka synshar khaddar ka ban sa kylla dur shen. U Blei Nongbuh nongthaw un ïai ïada ïa ka Ri khasi… kynti u longshwa manshuwa bad kaba long ka hok ka dei ti jong ka pateng mynta.