Shillong, Naiwieng 15
U nongtrei mon sngewbha ka imlang-sahlang (Social Activist), u Tennydard M. Marak u la pynmih ïa ki jingkynnoh halor ka jingbamsap kaba jur ha ka tnad Mining jong ka Jylla bad rah sha ka ophis u Myntri Rangbahduh ka ri, da kaba kynnoh ïa ka Sorkar Jylla ba ka la leh klet ïa ki jingujor ba man ka por bad ban ailad ïa ka jingduhnong kaba khraw ban ïai bteng khlem ka jingpeitngor.
Ha ka dorkhast ha ka 12 tarik u Naiwieng, 2026, kaba la phah sha u Myntri Rangbahduh ka ri, u Narendra Modi, u Marak u la dawa kyrkieh ïa ka jingtuklar jong ka Sorkar Pdeng ka jingtohkit ba laitluid da ka tnad Enforcement Directorate, CBI bad Income Tax ïa ka Directorate of Mineral Resources (DMR).
“Nga la pynpoi ka kopi jong ka jingpynpaw, kata jong ka 12 tarik u Naiwieng, 2026, ba la aiti sha u Myntri Rangbahduh ka India, u Narendra Modi, kaba dawa ïa ka jingtuklar ba kyrkieh jong ka Sorkar Pdeng bad ki jingtohkit ba laitluid da ki tnad tohkit ka Sorkar Pdeng halor ki jingbym biang kiba jur ha ka liang ka pisa-tyngka bad ka jingduhnong kaba khraw jong ka khajna paidbah ha ka tnad Directorate of Mineral Resources, ka Sorkar Meghalaya,” la ong u Marak.
U la ïathuh ba u la leit ïakynduh nyngkong eh ïa u Myntri Rangbah ka Jylla, u Conrad K. Sangma, uba bat ïa ka tnad Mining & Geology, ha ka 3 tarik Nailur, 2026, bud sa ka jingpynkynmaw ha ka 8 tarik Risaw, 2026.
“Baroh ar kine ki la shu ïaid kumto khlem kano-kano ka jingjubab ne ka ‘Action Taken Report’ (ATR),” u la ong.
U Marak u la ong ruh ba u CAG u la buh jingthoh lypa ïa ka jingkhraw jong ka jingduhnong ha ki shiphew snem.
“Ki kaiphod ‘Audit’ jong u ‘Comptroller and Auditor General of India’ naduh u snem 2011 haduh u snem 2022 ki la pyni ïa ka jingduhnong jong ka khajna paidbah kaba la lum lang kaba palat ïa ka T.1,447,50,10,000/- namar ka jingbym lah ban kheiñ (underassessment), ka jingbym lah ban pynurlong ïa ki jingsiew, ka jingjah jong ka ‘Census Data’ ki khyrdop peitngor, jingbym lah pynshisha ïa ki jingpynlut ‘Survey’ bad ka jingpynkit mar ba khlem jingkheiñ,” u la ong.
U la buh jingkylli ruh ba balei ba la pynsangeh noh ïa ka jingpeit bniah.
“Kaba kham kongsan ka long ba la weng noh ïa ki lynnong shaphang ki ‘Mining Receipt’ ha ki kaiphod CAG kiba hadien jong u snem 2020 bad 2023,” u la ong.
Ban pyni ba ka jingeh kam dei tang ka histori, u Marak u la kdew ïa ka jingïoh kurup jong ka DGGI ha ka 12 tarik u Rymphang, 2025, ha kaba 83 tylli ki trok kit dewïong na Meghalaya ki la shah bat hajan Jogighopa, Assam.
“Ki la treikam khlem ki ‘invoice’ kiba biang, ki ‘E-way bill’, lane ki Mineral Transport Challans (MTCs),” u la ong.
Kawei ka trok ba shah bat, u la ong, ka kit 38.14 MT u dewïong – palat saw shah ïa ka 9 MT ba la shah.
“Uta u dewïong uba palat 29.14 MT u la ïaid shabar ka Meghalaya khlem kano-kano ka ‘invoice’ bad ka ‘E-bill’,” u la ong.
“Lada ka tnad Transport/ ki khyrdop peitngor jong ka DMR ka la daiñ kuna T. 2000 na ka bynta ka ‘Extra Metric Ton’ pyrshah ïa kito ki 83 tylli ki trok namar ba ki la kit tam ïa 29.14 MT u dewïong, te ka pisa kaba T.49,80,000/- tang ha ka shi sngi kan jin da la mih pyrshah ïa ka jingkit palat – da ka khyrdop peitngor ka DMR,” u la ong da kaba bynrap ba ka jingsiew ‘Challan’ ka long la ka jong.
Na ka bynta u Marak, ka jingkylli kaba kongsan ka dang sah khlem jubab kaba ong, “Ka jingkylli hangne ka long kumno kine ki 83 tylli ki trok ki la ïaid lyngba ki khyrdop peitngor/ jingkieng thew jong ka Meghalaya khlem kino-kino ki kot ki sla.”
“Kane hi ka pynshisha ba kine ki ophisar Sorkar ki ailad ïa kane ka kali ban ïaid lyngba ka Jylla Meghalaya khlem kino-kino ki kot ki sla, ka jingpeitngor bad ka jingkit palat pud na ka bynta ki jingmyntoi shimet,” u la ong.
“Ka Jylla shisha ka mad ïa ka jingduhnong hynrei kine ki ophisar Sorkar ki kamai pisa shibun da kaba don bynta ha ki kam bamsap bad kam be-aiñ kaba long kum ka jingleh kam be-aiñ kaba la thmu, ka jingpynkheiñ ïa ka kamram, ka jingpyndonkam bakla ïa ka pisa paidbah,” u la bynrap.
U Marak u la kynnoh shuh-shuh ba ki don ki kato-katne ki ophisar Sorkar kiba buhrieh ïa ki jingdon-jingem ‘disproportionate assets’ ha lyndet jong ka Section 10 (26) jong ka ‘Income Tax Act’.
“Ka jingpynpaw ka kdew ïa ki jingsngewkhia ha kaba ïadei bad ki shakri paidbah kiba la kynnoh ba ki lum ïa ki jingdon-jingem ‘disproportionate movable and immovable assets’ bad ki ïada ïa ka spah be-aiñ hapoh ka Section 10(26) jong ka ‘Income Tax Act’,” u la ong.
“Haba ka tnad ‘Income Tax’ ka phah notis sha ki ha kaba ïadei bad ka jingïohnong kaba palat na kiwei pat ki tyllong, ki shu shim ïa ka jingkyrpad ba ki dei ki ‘Scheduled Tribe’ bad ba ki lait na ka bynta kajuh,” u la ong.
U la ban jur ba ym don jingpyllait kaba lah ban tap ne kah ïa ka bamsap.
“Man uwei-pa-uwei u shakri paidbah khlem da kheiñ ïa ka jaidbynriew la u dei u ‘General’ ne ‘Scheduled Tribe’ u don ka jingkitkhlieh bad hap ban jubab kaba mar katjuh na ka bynta kawei-pa-kawei ka pisa kaba u kamai palat na ka tulop kaba u/ka ïoh bad ruh dei ban shah pynshitom namar ka bamsap, ka jingpyndonkam bakla ïa ka pisa paidbah bad kiwei-kiwei,” u la ong.
“Te kumno kine ki shakri paidbah ki lait na ka bynta ba ki kamai klur kaba palat ïa ka tulop jong ki,” u la kylli.
“Kane ka pyni tang ba ki shim kabu ïa ka jingpyllait ba la ai sha ki ‘Scheduled Tribe’ da ka Riti Synshar ka ri India kaba long ka jingpynkheiñ pura ïa ki kyndon jong ka Riti Synshar bad kiwei-kiwei ki aiñ kiba treikam,” u la bynrap.
Na ka liang u Marak u kwah ba ka Sorkar Pdeng kan leh eiei bad ban ïoh biang ïa ka pisa.
“Ka dorkhast ka kyntu ïa ka ophis u Myntri Rangbahduh ban bthah ïa ka Enforcement Directorate ban sdang ïa ki kam katkum ka PMLA, 2002, ïa ka tnad CBDT/Income Tax ban tohkit halor ka ‘Tax Evasion’ bad ki jingdon-jingem ‘Benami’, bad ïa ka CBI ban tohkit ïa ki kam be-aiñ bad ki kam bamsap ba la kynnoh jong ki ophisar Sorkar jong ka Directorate of Mineral Resources bad ban ïoh biang ïa ka T.1,447,50,10,000/- jingduhnong khajna,” u la ong.


