Shillong, Naitung 16:
Naduh ki snem kiba mynshwa, ka kynhun Maitshaphrang ka la mait phang halor ka jingïasam lang ïa ka nongtymmen bad ïa kiwei pat ki jingdon jingem jong ka ïing ka sem ha kane ka Jaitbynriew ïa kaba la tip kum ka Equitable Distribution of Ancestral and Self Acquired Property kaba pynkup ïa ka bor bad ka jingkitkhlieh ïa ki khun shynrang bad kynthei jong ka ïing khnang ba kin lah ban peit bad sumar ïa ki khun ki kti bad ïa ki kmie ki kpa jong ki khamtam ha ka jinglong tymmen. Hynrei kumba ka long mynta wat kane ka jingsam bynta ïa ki khun ki kti ka noh shiliang sha ka khun khadduh bad kumta kane ka bor ka pynkupbor khnang ba baroh ki khun shynrang bad kynthei kin ïoh bynta lang.
Haba ïoh ban ïakren bad U Nongsaiñ Hima, u Bah Michael Syiem uba dei u nongïalam jong ka Maitshaphrang bad uba dei ruh uwei na ki ’riew rangbah uba la wanrah ïa katei ka mat, u la ïathuh ba ka jingsdang ban wanrah ïa katei ka mat ka dei hadien ka jingmih noh jong u na ka seng Khasi Students’ Union (KSU) na ka daw ba la kut ka samoi treikam. Ka la don ruh ka jingïakren hapoh ka skulbah North Eastern Hill University (NEHU) ïa ka jingsam bynta jong u Khasi kaba long noh shiliang sha ka khun khadduh bad kumta ka la pynlong ïa ki ba kin puson ha ka ban ai bynta lem ïa ki khun kynthei bad shynrang bad ha ka jingïakynduh bad ka kynhun Tribal United Front, la ïoh ban pynkhreh ïa kawei ka bill kaba la tip kum ka Self Acquired Property ha u snem 1982.
U Bah Michael u la ïathuh ba hadien kata, ki la pyrshang ban ïaid lyngba ka District Council, hynrei hadien la shimti noh pat da ka sorkar jylla. Dei ha u snem 1984, ka ïingdorbar thawaiñ ka jylla ka la wanrah ïa ka Khasi & Jaiñtia Special Provision Equitable Distribution of Self Acquired Property, bad ha u snem 1986 la ïoh ïa ka jingmynjur na u Lat ka jylla ba la pynong aiñ ïa ka.
Hadien katto katne snem pat, la shem ba katei ka ‘Self Acquired Property’ ha ki khun ki kti jong kane ka juk kaba mynta ka la kylla biang sha ka ‘Ancestral Property’ bad kane ka la ïaid biang sha ka khun khadduh bad ka ‘Self Acquired Property’ ka la long tang ha ka shi pateng. Dei na kane ka daw ka kynhun ka la sngew ba ka long kaba donkam ban kynthup lang ïa ka kyntien ‘Ancestral’ ha ka aiñ jong ka Khasi & Jaiñtia Special Provision Equitable Distribution of Self Acquired Property, 1986 khnang ba ki kmie ki kpa ki lah ban ai da ka mon jong ki la ka long da ka jinghiar pateng ‘Ancestral’ lane da kaba shu ai dalade ‘Self Acquired Property’.
U Bah Michael u la ïathuh ba ha katei ka ‘Bill’, la wanrah sa ïa ka kyntien ‘Equitable’ ha kaba kiba bun ki briew ki mut ba katei ka kyntien ka mut ‘Equal’ lane mar katjuh, hynrei katei ka kyntien ka mut ba ki kmie ki kpa lyngba ka mon jong ki, ki lah ban ai bynta lang ïa ki khun baroh jong ka ïing da kaba ai pateng bad kaba shu pynkam.
U Bah Michael u la ong ba haduh mynta hi ka dang ïaid hi da ka ‘Self Acquired Property’, hynrei ka long kaba donkam ban pynkylla ïa ka aiñ 1986 bad ba dei ban kynthup lang ïa ka kyntien ‘Ancestral’ bad ka ktien ‘Equitable’ ha katei ka aiñ namar ba ka pyrthei baroh kawei ka tyllun ha ka ïoh ka kot bad ki ri bad ki jaitbynriew kiba khlaiñ ïa ka ïoh ka kot ki dei ki ri kiba khlaiñ.
U Bah Michael u la ong ba haba ngi kwah ba ka jaitbynriew kan long kaba khlaiñ, ngi hap ban pynkhlaiñ ïa ka ïoh ka kot. Hynrei kumba ka long mynta, la ïohi ba ïa ka ïoh ka kot, la pynïaid da ki briew kiba nabar suda bad ban pynïaid ïa ka ïoh ka kot jong ka jylla. Ngi hap ban pynshlur ïa ki khun ki kti ba kin phaikhmat sha ka seng kam lajong khnang ba yn lah ban pynïaid hi ïa ka ïoh ka kot jong ka jylla bad ban ai kam sa ïa kiwei pat.
“Ngi ruh ngi sngew mynta ba lada ka jaitbynriew jong ngi kan dei ban khlaiñ, ngi hap ban pynkhlaiñ ïa ka ïoh ka kot. Hynrei kumba ka long mynta ïa ka ïoh ka kot jong ngi, la pynïaid da uba nabar suda bad namar ba ki pynïaid ma ki, ka spah jong ka jylla kam kiew namar ba ngi ïoh tang ka khajna na ki katba ka jingïoh jingmyntoi baroh ka mih lut shabar,” la ong u Bah Michael.
U Bah Michael u la ong ba ka jingong jong ki briew ba ka dei ka dustur jong ki Khasi ba ka khun khadduh ka dei ban ïoh lut ïa ka spah ka phew jong ka ïing ka sem, hynrei katkum ka jingthoh jong u Bah Fabian Lyngdoh, la shem ba katkum ka dustur jong u Khasi, ka khun khadduh ka dei ka tang ka nongri nongsumar ïa ka jingdon jingem. Pynban ha u snem 1918, ka ïingbishar ba la pynïaid da ka sorkar British ka la rai ba ka khun khadduh ka dei ban ïoh lut ïa ka spah ka phew jong ka ïing ka sem bad kane ka la paw ba u Khasi u la bat ïa ka dustur ba la rai da ka ïingbishar ba la pynïaid da ki phareng.
“Hynrei ha ka jingshisha ha ka dustur jong ngi, ka khadduh ka dei tang ka nongri nongsumar hynrei mynta ngi la pynlong dustur ïa ka rai ba la rai da ka ïingbishar jong ka Bristish”, la ong u Bah Michael.
U Bah Michael u la ong ba lyngba ka pynkam shisien ba ka la don da ka aiñ, ki kmie ki kpa lada ki la ai da kaba pynkam ka mut kin nym lah shuh ban ïaleh hapoh ka ïingbishar. Hynrei mynta la ïohi ba bunsien ba lada ki kmie ki kpa ki la ai bynta ïa ki khun bad haba ki la khlad noh, ki khun khadduh ki leit sha ïingbishar da kaba ong ba ha ka dustur u Khasi kam ju don kata ka pynkam bad bunsien ki khun khadduh ki ju jop bad ïoh ban knieh lut ïa kita baroh ki jingdon jingem ba la pynkam da ki kmie ki kpa.
“Ngi donkam ka aiñ ban pynskhem ïa ka pynkam da kaba soi lyngba ki kot ki sla”, la ong u Bah Michael.
Shuh shuh u la ong ba ka long kaba donkam ban kynthup ïa ka kyntien ‘Ancestral’ ha ka aiñ thymmai namar lada kam don katei ka kyntien hynrei kan don tang ka ‘Self Acquired’, ka jingïoh bynta kan long beit sha ka khun khadduh.
U Bah Michael u la ong ba ngi hap ban peit ruh ba ki dustur ki dei ban long kiba pynkiew ïa ka jaitbynriew katkum ka jngkylla jong ka por bad ym ba kan tan shadien namar lada ka tan ïa ka jaitbynriew shadien, ka mut la hap ban pyrkhat da kaba thymmai.
“Lada ka dustur hi kam wanrah ïa ka jingkiew ban ailad ïa ka jaitbynriew ban kiew shakhmat, nga sngew ba ka la dei ka por ba ngin ïa pyrkhat thymmai”, la ong u Bah Michael.
Haba kylli la hato kane ka jingpynlong ïa ka khun khadduh kum ka nongri nongsumar, hynrei ka la kylla pynban kum ka trai jong ka nongtymmen, ka dei kaba pynkiew ne ka tan ïa ka jaitbynriew shadien, u Bah Michael u la ong ba lada ym pynkhlaiñ ïa ka tyrpeng jong ki khun baroh lang hynrei la pynkhlaiñ tang ïa ka khun khadduh ïa ka ïoh ka kot jong ka hangta kan long kaba kumno.
U la ong ba katkum ka jingïohi ka jong u, ka daw ka jingwan rung jong ki briew kiba nabar shapoh kane ka jylla ka dei na ïoh ka kot bad ka jingwan rung ka jong ki ka dei namar ba ki ïohi ba ki don ki lad ki lynti ban kamai sha kane ka jylla.
“Lada ngi lah hi ban tehlakam ïa ka ïoh ka kot wat ka jingwan rung ki briew kiba nabar ruh ngi lah ban tehlakam”, la ong u Bah Michael.
U Bah Michael u la ong ba kane ka jingtlot jong ka ïoh ka kot ruh ka dei namar ba bun ki ïing ki kiar ban pynkhlaiñ ïa ka tyrpeng jong u khun shynrang bad u la ong ba kane ka jingai bynta ïa ki khun baroh kan pynkhlaiñ ïa ka mynsiem ïaleh jong ka Jaitbynriew u Khasi.
Ha kaba ïadei bad ka Uniform Civil Code (UCC) kaba dei ka mat kaba bun na ki kynhun bad ki seng bapher bapher ki la pyrshah ïa ka jingthmu jong ka sorkar pdeng ban pyntreikam ïa katei ka aiñ ha baroh kawei ka ri, u Bah Michael u la ong ba wat la kiba bun ki la pyrshah ban pyntreikam ïa katei ka aiñ hapoh ka jylla hynrei tang ka kot pyntreikam jong ka UCC ruh kam pat mih shabar.
“Kumno phin ong eiei hynrei sa tang lada ka sorkar India ka la pynmih ïa ka jingthoh jong ka UCC tang hangta ngin sa ong eiei”, la ong u Bah Michael.
U Bah Michael u la ong ba ka UCC ka ïakren shaphang ka jinghiar pateng, ka shongkha shongman, ka jingpyllait sanshyieng bad kine ki dei ki mat ba ka Maitshaphrang ka la shimkhia.
U la ong ba ka kynhun Maitshaphrang ka la pynkhreh ban thoh sha ka Law Commission ba ka jingïathoh ïa tar ka dei ban don da ka ain kaba la tip kum ka Compulsory Registration of Marriage bad watla ka jylla ka la don ïa ka aiñ Meghalaya Compulsory Registration of Marriage Act, 2012 ban peit ïa ka jingshah ieh lok ki kynthei bad ka jingshah ieh kpa khynnah hynrei katba dang mih ki snem ha ka jaka ba ka sorkar jylla kan pyntreikam ïa katei ka aiñ, la ïoh pynban ba la bun da ki jingpynkylla kaba la pyntlot shuh shuh ïa katei ka aiñ.
“Nga sngew ba lada ka wan ka UCC ha kaba ïadei bad ka Compulsory Registration of Marriage, nga sngew ba kan ïarap shibun eh ïa ka jaitbynriew ka jong ngi namar ba lada ka sorkar jylla kam treh ban pyntreikam ïa kane, lada ka sorkar pdeng ka wanrah ïa kane, nga tharai kan ïarap shibun ban weng ïa ki jingeh jong ngi ha kaba ïadei bad kane”, la ong u Bah Michael.
U Bah Michael u la ong ba lada ka UCC ka dang don ha ka jaka ba ka dang don ha ka jingthmu ban pyntreikam, ngi lah ban leit ai jingmut ïa ka sorkar pdeng khnang ba ngi ruh ngin ïoh jingmyntoi khamtam ha kaba ïadei bad ka shongkha shongman namar ha ka UCC ki don ki jingïakren ha kaba ïadei bad ka shongkha shongman, ka jinghiar pateng, ka jingïoh bynta bad ka jingpyllait sanshyieng.
“Nga sngew ba lada ngi lah ban pynbor ïa ka Parliament ban pdiang ïa kine, bad lada ka sorkar jylla kam treh ban pynkhlaiñ bad ban pyntreikam ïa kane ka aiñ, lada ka UCC ka pyntreikam ïa kane Compulsory Registration of Marriage kan ïarap shibun ïa ka jylla ka jong ngi”, la ong u Bah Micahael.
