Ha ka jingïalang jong ki nongsumar tynrai bad ki kynhun treimon sngewbha ban kyntiew ïa ki rukom ki jingstad tynrai jong ka Ri India, ha nongbah Delhi, haba ïa ai jingmut, u Bah John F. Kharshiing, Chairman ka Society for Promotion of Indigenous Knowledge and Practice (SPIKAP) ha ka jingïalang Indigenous knowledge & Self – Determined Development ha ka 23 tarik Nailar, 2023 ha nongbah New Delhi u la buh ka jingkylli bad ki jingai jingmut kumne harum.
Ha ka jingïakren hadien ba la batai bniah kumno ka kynhun Society for Promotion of Indigenous Knowledge and Practice (SPIKAP) ka la ïaid lynti 30 snem, naduh u snem 1993 tat haduh ban da ïoh ban ïalam ban pynithuh ïa 20 ngut ki nongsumar ki nongaidawai kynbat Khasi kiba la ïoh lad ban ïakynduh markhmat bad u Dr. A.P.J. Abdul Kalam, President ka Ri India hapoh ïingsah jong u ha Rashtrapati Bhavan, New Delhi, ha u snem 2003.
Ha katei ka jingïalang i Dr Alka Kharsati, i nongsumar Khasi ba paw bad kiwei ki nongsumar, Bah E. Syiemsad na ka Ri-Bhoi Association bad Bah Tambor Lyngdoh uwei na ki nongïalam ha ki kam pynneh mariang i la don lang ha katei ka jingïalang ban ïathir ïatai halor ki kam naduh ka koit ka khiah, ka mariang, ki jingeh ki jingpynwit na ki aiñ bad kiwei.
U Bah John u la kylli lada ka Wild Life (Protection) Act 1972 ka ïada kyrpang ïa ki mrad, balei kam don ka aiñ ka ban ithuh kyrpang ïa baroh ki arspah arphew (220 tam ne duna) tylli ki jaid ktien hapoh North East kynthup ka ktien Khasi bad Garo, u la buh jingkylli balei ka Constitution ka Ri India ka ithuh kyrpang tang 22 tylli ki jait ktien katba lada phai sha ka jingthaw ïa ki Jylla, la thaw 29 tylli ki State bad 6 tylli ki Union Territories.
Halor ka nongrim jong ki jinglong ki ktien bad ka jingdon kita ki jaidbynriew kum ka nuksa ka Maharashtra tang na ka bynta kiba kren Marathi, ka Gujarat na ka bynta kiba kren Gujarati ka Bengal na ka bynta kiba kren Bengali, bad kaba kham lyngngoh ka long kumno ki jaidbynriew Bodo, ka Mizoram na ka bynta ki Mizo, bad kiwei-kiwei kiba kham rit paid ki rung shuwa namar ka thma ka umsnam ka jingïaleh jong ki ban ïa ngi ki Khasi kiba kham heh paid.
Kine baroh ki long ki jingduna ki jingdkoh ka Riti Synshar ka Ri India, don aïu ha lyndet ba ki bor India kim treh, ki leh kyllut ban ai jingithuh hadien ba la phah kat ki ‘Resolution’ bunsien na ka Meghalaya Assembly? Balei kheiñ dewthala kat ïa ka Rai ka Meghalaya Assembly? Hato ka Jylla Meghalaya kam dei mo hapoh India?
Haba nga leh shitom malu-mala ban nang kren Hindi, balei shitom ïa ka Ri India ban ithuh lem ïa ka ktien Khasi hapoh ka Khyrnit ba Phra (Eight Schedule) ka Constitution Ri India?
Haba phai halor ka hok jong ki jaidbynriew ’riewlum hapoh Ri India ka long kaba donkam ban ïoh ban pynbeit ïa ka Article 338A kum shi bynta ban ïoh ban pynpaw ïa ki hok jong ngi ki jaidbynriew ritpaid ka Ri India ban pynpaw ïa ki jingheh jong ki ’riewlum hapoh kiba bun hapoh ki Jylla bapher-bapher jong ka Ri India.
Ha katei ka jingïakren, la don bun ngut kiba kren ba ka long kaba donkam ban ïoh ban ïada ïa ki rukom sumar tynrai khnang bad ha kajuh ka por ka long kaba donkam ïa baroh naduh ki bor Sorkar Jylla bad Sorkar India ban shimkhia ban kyntiew ïa ki nongsumar tynrai bad khamtam ban ïada kyrpang ïa ki khlaw ki btap bad ki um ki wah.
Ha katei ka jingïakynduh kaba la rai ban ïai bteng ki jingïakren, katei ka jingïasyllok kaba shi sngi ha ka 23 tarik Nailar, 2023 ha nongbah Delhi ka dei kaba la pynbeit da ka Parimal Foundation, ka kynhun Anamaya ha ka jingkyrshan jong ka USAID bad ha kaba la don lang ki long heh na ka tnad Ayush bad na Tribal Affairs.
Khublei,
John F Kharshiing,
Chairman,
SPIKAP