John W. Thabah (Executive Editor, Highland Post)
Ha ki sngi kiba la dep ka la mih ka kynrum-kynram kaba jur ha Meghalaya halor ka jingshah weng kam jong lai ngut ki officer jong ka Meghalaya Lokayukta. Shuwa ban poi sha kane ka phang, nga kwah ban kdew ba ka Lokayukta ka dei ka bor kaba la pynkup ban tohkit ïa ki kam bamsap da ki heh ne nongtrei sorkar. Ki paidbah ki lah ban thoh ïa ka jingujor sha ka Lokayukta ïa kino-kino ki kam bamsap ha ryngkat bad ki kot ki sla kum ka jingpynshisha ïa kita ki jingkynnoh.
Ka Lokayukta ka ïoh ïa ka jingpynkup bor hadien ba la pynlong aiñ ïa ka Lokayukta Act ha ki jylla jong ka Ri India. Ïa ka jingthaw ïa ka Lokpal ha ka Ri India bad ïa ka Lokayukta ha ki jylla la ai jingmut nyngkong da ka Administrative Reforms Commi-ssion ha u snem 1966. Ha ka jylla Meghalaya, ïa ka Lokayukta Act la pynlong aiñ da ka Ïing Dorbar Thawaiñ jong ka jylla ha u snem 2014. U Chairperson bad ki dkhot jong ka Meghalaya Lokayukta ki lah ban treikam san snem naduh ka sngi ba la thung ïa ki da u Governor lane haduh ba kin dap 70 snem ka rta.
Katkum ka Meghalaya Lokayukta Act, 2014, ïa u Chairperson bad ki dkhot jong ka Lokayukta dei ban thung da u Governor hadien ba la ïoh ïa ka jingtyrwa (recommendation) na ka Selection Committee kaba la khlieh da u Chief Minister bad kaba kynthup ïa u Speaker jong ka Legislative Assembly, u Nongïalam ka Liang Pyrshah ha Assembly, u Chief Justice jong ka Meghalaya High Court lane u Judge jong ka High Court bad uwei u riewpawkhmat uba la jied da u Governor.
Ka Selection Committee khnang ban jied ïa u Chairperson bad ki dkhot jong ka Meghalaya Lokayukta kan hap ban thaw ïa ka Search Committee kaba kynthup ïa san ngut ki riewpawkhmat kiba don ka jingtip kumno ban pynduh ïa ka bamsap, kiba don jingtbit ha ka jingpynïaid ïa ki kam sorkar, ka aiñ, ki mat saiñdur bad kiwei kiwei. Kine ki dkhot ka Search Committee kin wad bad jied ïa u Chairperson bad ki dkhot jong ka Meghalaya Lokayukta bad phah ïa ki kyrteng sha ka Selection Committee.
Katkum ka Meghalaya Lokayukta Act, 2014, ka Lokayukta ka dei ban thung ïa ka Inquiry Wing ban khlieh da u Director of Inquiry khnang ban leh ïa ki jingtohkit ïa ki kam bamsap bad ban pynshitom ïa ki heh sorkar ne nongtrei sorkar kiba donkti hapoh ki kyndon jong ka Prevention of Corruption Act, 1988. Ki officer jong ka Inquiry Wing ki dei ban long kiba la trei ha ka kyrdan jong u Under Secretary lane halor kata ka kyrdan. Ki don ruh ïa kijuh ki iktiar kumba long u Lokayukta katkum ka Section 88.
Ka Lokayukta lyngba ka jingpynbna ïar (notification) ka dei ban thung ïa ka Prosecution Wing ban khlieh da u Director of Prosecution khnang ban pynngat kyndon aiñ ïa uno-uno u heh sorkar ne nongtrei sorkar uba donkti ha ki kam bamsap katkum ka jingujor ba la phah sha ka Lokayukta.
U Director of Prosecution, hadien ba la ïoh ïa ka jingbthah na ka Lokayukta, u dei ban ai mukotduma ha ka Special Court pyrshah ïa u nongbamsap katkum ka kaiphot jong ka jingtohkit bad un leh ïa baroh ki jingdonkam ban pynngat kyndon ïa u nongbamsap katkum ki kyndon jong ka Prevention of Corruption Act, 1988. Ka kaiphot jingtohkit kan dei kaba la ai haba la dep ka jingtohkit katkum ba la kdew ha ka Section 173 jong ka Code of Criminal Procedure, 1973.
Ka Lokayukta ka lah ban tohkit ïa kino-kino ki jingujor bamsap pyrshah ïa u Chief Minister, Deputy Chief Minister, Speaker, Deputy Speaker, Minister, Leader of Opposition, Government Chief Whip, Opposition Chief Whip, MLA, Chairman, Co-Chairman, Vice Chairman, Deputy Chairman ba la thung da ka Sorkar, ki officer sorkar, ki nongtrei sorkar, nongtrei jong ka Board, Corporation, Company sorkar, Trust sorkar, ki tnat treikam bym hap pura ha ka sorkar (autonomous bodies), bad ki District Council.
Dang shen ka Sorkar MDA ka la weng kam kyndit ïa u Bah Jainal Rymmai uba dei u Director of Inquiry & Prosecution bad u Bah Rymphang Pde bad u Anil K. Sangma kiba dei ki Enquiry/ Investigating Officer jong ka Meghalaya Lokayukta. Ka jingwengkam ïa ki ka la wan hadien ba ka Lokayukta ka la pynngat kyndon ïa u MLA jong ka NPP u Sanjay Sangma uba dei u kynum jong u Chief Minister Conrad Sangma bad ïa khyndai ngut ki MDC ka Garo Hills Autonomous District Council (GHADC), u Principal Secretary barim ka GHADC, bad ar ngut ki contractor. Ïa kine baroh, ka Lokayukta ha ka 28 tarik Naitung, 2023 ka la dep ujor mukotduma halor ka jingkynnoh ba ki donkti ïa ka jingbamsap kaba T. 6 klur ha kaba ïadei bad ka jingtei ïa ka MDC Hostel ha Tura kaba la bei pisa da ka Sorkar Kmie.
Ka jingweng kam ba kyndit ïa kine ki lai ngut ki officer jong ka Lokayukta ka la pynsuba jur ba lehse ka Sorkar Jylla ka kput ïa ki namar ba ki la pynngat kyndon ïa kine ki 12 ngut kiba shah kynnoh bamsap khamtam ba uwei na ki u dei u MLA ka NPP bad ruh ba khyndai ngut ki MDC ki dei ruh ki dkhot jong kane ka seng saiñ hima kaba synshar ïa ka jylla.
Ka Sorkar MDA ka ong ba ïa kine ki lai ngut ki officer jong ka Lokayukta la weng noh namar ba ki dei kiba la shongthait na ka kam sorkar. Ka sorkar ka ong ruh ba katkum ka Meghalaya Lokayukta Act, 2014, ki officer jong ka Inquiry Wing bad Prosecution Wing ki dei ban long ki bym pat shongthait na ka kam sorkar. Hynrei, katkum ka Section 10(2) jong ka Meghalaya Lokayukta Act, 2014 ym shym don kano-kano ka jingkdew ba tang kiba dang trei ha ka sorkar ki lah ban shah thung kum ki officer ha kine ki ar tylli ki tnat jong ka Meghalaya Lokayukta. Kumta, ha kane ka aiñ kam shym don kano -kano ka jingmana ban thung ïa kiba la shongthait na ka kam sorkar ha ka Inquiry Wing bad Prosecution Wing jong ka Meghalaya Lokayukta.
Ka jingweng kam syndet ïa kine ki lai ngut ki officer jong ka Meghalaya Lokayukta khlem da ai show cause notice lane pan jubab na ki ka dei ka jingpynkheiñ ïa ka Article 311(2) jong ka Constitution kaba la kren shai ba ym lah ban shu weng kam lane pynhiar kyrdan ïa uno- uno u nongtrei sorkar khlem da tohkit ïa ki jingkynnoh pyrshah ïa u lane khlem da ai lad ïa u ban jubab ne pynshai ïa ki jingkynnoh pyrshah ïa u. Kumta ka jingweng kam ba kyndit ïa kine ki lai ngut ka dei ka jingpynkheiñ ïa ka hok jongki ïa kaba la ju tip ha ka aiñ kum ka “principle of natural justice”. Ka dei ruh ka jingmushlia ïa ka jingtreikam jong ka Lokayukta. Kane kan buh jingartatien ïa ka iktiar ba laitluid jongka.