Shillong, Jymmang 13
Ki bor ba dei khmih ka koit ka khiah ki la pynpaw ka jingsngewkhia halor ka jingnang kiew ka jingdon ki nongpang (kynthei) kiba shah ktah ha ka bampong ha ka bynta ba sharum ka pla khun (Cervix/Cervical Cancer) bad kdew ba kawei na ki daw ba hakhmat eh jong ka jingpang ka dei namar ka jingkha khun bun ngut khlem kano-kano ka jingpynjlan.
“Kane ka jingpang ka kham jia bha ha kiba la don lok bad kiba don khun. Shabar, kane ka jur bha ha ki jaka nongkyndong namar ka jingbym leh khuid bad ka jingkha khun khari-khari. Kane ka ïalam pat sha ki jingpang lyngba u khñiang ‘Human Papillomavirus’ (HPV),” la ong ka Head of Department, Department of Oncology, Civil Hospital, Shillong, Dr. Anisha Mawlong.
Ha kawei ka liang, ka la ong ba ym kumba long kiwei pat ki jingpang bampong kiba ktah namar ka rukom im u briew, ka bampong ha ka bynta ba sharum ka pla khun ka dei kaba lah ban ïada namar kane ka dei lyngba u khñiang HPV.
Haba kyntu ïa ki kynthei ban wan phah peit bniah ïalade, ka Dr. Mawlong ka la ong ba baroh ki shah ktah ha ki khñiang jingpang hynrei lada ka met ka khlaiñ, ym lei-lei, hynrei lada ka tlot pat, ka jingshah ktah ha u HPV ka lah ban ïalam sha ka bampong ha ka bynta ba sharum ka pla khun ha ki 10-20 snem lada ym sumar bha ïa ka.
“Ha ka Jylla jong ngi, ka jingdon jong ki nongpang bampong ha ka bynta ba sharum ka pla khun katkum ki jingkheiñ barim kam da bun than, hynrei mynta, ha kine ki 2-3 snem, ngi ïoh bha ïa ki nongpang bad barabor ka jingpang ka la poi ha ka kylla ba 4 (Stage 4) – kaba eh bha ban pynkoit,” ka la ong.
Haba phai sha ka bynta jong ka jingkha khun bun ngut khlem ka jingpynjlan, ka Dr. Mawlong ka la ong ba la ju sakhi ïa kane ha ka imlang-sahlang khamtam ha ki jaka nongkyndong.
“Ha ki jaka nongkyndong, ngi sakhi ba kawei ka longïing ka don 5 ne 6 ne 10 ngut ki khun. Kane ka jingbun khun khlem ka jingpynjlan ka ktah ïa ka bynta ba sharum jong ka pla khun. Namar ka jingbym pynjlan haba kha khun, ka met kam ïoh lad ban jem. Donkam ban pynjlan 3 snem eiei hadien ba la kha khun khnang ba ka met kan ïoh jingkoit,” ka la ong.
Katkum ka jingong ka Dr. Mawlong, sa kawei na ki daw jong ka jingpang bampong ha ka bynta ba sharum ka pla khun ka dei namar ka jingshongkha lyngkar, bad kane ka ïalam pat sha ka jingshah ktah ha u khñiang HPV.
Shuh shuh haba kylli, ka la ïathuh ba haba phai sha ka Jylla, katkum ka kaiphod na ka Indian Council of Medical Research (ICMR) na ka 1 lak ngut ka jingbun briew (kynthei), 9 ngut kin ïoh ïa ka bampong ha ka bynta ba sharum ka pla khun.
“Kaba nyngkong ha kane ka liang ka dei ka Arunachal Pradesh (28 ngut na ka 1 lak ngut ka jingbun briew – kynthei), hynrei ngim ym slem shuh lada ngim shimkhia ïa kane,” ka la ong. Kum ban shu kdew hangne, ka jingdon ki nongpang kiba shah ktah ha ka bampong ha ka bynta ba sharum ka pla khun naduh u snem 2011 haduh 2021 ka long 643 ngut.
