-B.M. Lanong
Nga la shaïong hi ngit, haba nga pule ïa ki jingthoh (article) jong ki katto-katne ki nongthoh ha kine khyndiat sngi bad katto-katne ki riewshemphang ruh halor ka Article 371, ba la shon ha kine ki sngi ha ki kot khubor, haba ki ong, ba ngim dei ban pan kwah, ngi dei ban pyrshah bad kumta ter-ter, ïa katei ka Art 371 jong ka Constitution. Ynda ki ong pynban pynphai noh ne pyndam noh ïa ka, dang sngew don jingmut.
Haba pule bniah ïa ka para krap 371 B jong ka Constitution of India, ka la kdew shai halor ka paragraph 20 kaba don hapoh ka Sixth Schedule, (Bynrap-6), ba katei ka Art 371 B, ka lah da don lypa, ym dei ba kam pat don, kumba la thoh pynsyier ha kine ki sngi ha ki kot khubor.
Nangta kane ka Art 371 B, ka kdew ruh ïa ka para krap 20 Tribal Areas, ha kaba la kdew shai ba ka Khasi Hills District ha kitei ki snem ba dang lung, ka don hapoh ka Thup (Part II), ba la pynbna paidbah ruh hapoh ka Gazette ka Sorkar Meghalaya ha ka 23.06.1973, sla 200. Ka shai kdar ba ka 6th Schedule (Bynrap-6) ka ïadon bynta ha ka Art 371 B, kaba mut ba ka Art 371 ka lah da don naduh ba sdang, ym dei kumba ïathoh bad ïakylli mynta, ba kam dei ban wan ka Art 371, ba ïoh ngi kut noh kum ka jaidbynriew lane kan wai ka pyrthei, kumba paw ha ki jingthoh.
Ïa kine ki jaitkam kiba ïasnoh bad ki kyndon aiñ, dei ban kren da ki riewshemphang kiba sngewthuh ïa ka Constitution bad da ki ‘riew said aiñ, kum ki jong i Bah Paul Lyngdoh, MLA bad Bah Erwin Sutnga Nongïasaid aiñ, kiba la kham ai jingmut lang ha kine khyndiat sngi ba la dep, ym dei da ki briew ki bym sngewthuh, kum kito ar-lai ngut kiba la pynmih article ha kine ki sngi, kaba la pynkulmar ïa ki paidbah nongpule, kynthup ïa nga ruh, kaba da pah ñiangkynjah shisha ha ki shkor.
Ban shu pynkynmaw, hapoh kane ka Bynrap-6 (Sixth Schedule) la ïoh ïa ka ilekshon ba nyngkong eh ha ka United Khasi bad Jaiñtia Hills District ha u snem 1952, ha kaba dang don tang 18 ngut ki MDC ba jied paidbah bad 6 ngut pat bathung (nominated) da u Lat ka jylla, long baroh 24 ngut hapoh ïingdorbar District Council. Mynta ki la don mar 30 ngut ha baroh 3 tylli ki District Council ha Khasi, Jaiñtia bad Garo Hills, 29 ba jied da ki paidbah, uwei pat ba jied (nominate) da u Lat (Governor).
Ka Article 371B jong ka Constitution ka Ri India, ban kham pynshai shuh-shuh, ka la kdew ruh bun kiwei-kiwei ki bynta kiba don jingïadei bad ka 6th Schedule, (Bynrap-6), kiba long ki nongrim bakongsan jong ki District Council. Nangta sa ïa ka parakrap 20 jong ka Bynrap-6, ha kaba la kdew shai ïa kita ki jaka shong ki paid riewlum (Tribal Areas), ha kaba ngi ki Khasi-Pnar ngi don ha ka Thup-II (Part II), ïa kaba la kheiñ ba ki jaka shong-jaka sah jong ngi la kdew kyrpang, ba ki dei ki jaka rilum (Tribal Areas), kiba shong hok ban ïoh ïa ki hok synshar bakyrpang lajong hapoh ki bor synshar ka Autonomous District Council.
Dei katei ka Art 371, kaba la buh kyrpang ruh ïa ki riewlum, North Cachar Hills, Karbi Anglong, Bodoland bad kiwei de ban ïoh ïa ka jingsynshar bakyrpang hapoh ki bor District Council.
Kane ka dei kata ka article 371 B kaba ong, “khlem da peit ïa kino-kino ki bynta kiba don ha kane ka Constitution, u President u lah, da ka hukum ïa ka Sorkar Assam, ba kan thaw bad pyntreikam ïa ka komiti jong ka Dorbar Thaw Aiñ (State Assembly) jong ka jylla, ka ban don da ki dkhot jong kane ka ïingdorbar (Assembly), kiba la shah jied na ki shnong rilum (tribal areas) kiba la kdew ha ka lynnong banyngkong (Part 1) jong ka bynta kaba ïasnoh ha ka parakrap 20 jong ka Bynrap Bahynriew bad sa katto-katne ki dkhot jong katei ka ïingdorbar, ïa ka ban da kdew hapoh ka hukum bad ïa ki jingpynbeit kiba dang dei ban leh ha ki kyndon bad ki rukom treikam jong katei ka ïingdorbar, thik kumba kdew hapoh ka hukum bad ki jingpynbeit ki ban dang leh ïa ki kyndon treikam jong kane ka ïingdorbar, na ka bynta ka jingtreikam ba ryntih jong kata ka komiti.” (Ha kitei ki snem ym pat ïoh ïa ka Meghalaya).
Kumta nga la sammut haba kitei ki nongthoh ki pynsyier ïa kata ka Art 371, kaba la don la slem, ym ka ban dang wan bad bym kwah da ki bym peiphang.
(Ban kham tip shuh-shuh halor ka 6-Schedule bad ïa kine ki jnit ki jnat, pule ïa ka kot jong nga, “Bynrap-6”, ym dei khyrnit, kaba mut ki jingpynitynnat).