Babu Kular Khongjirem
Ka dei ka sien kaba nyngkong eh ha ka histori jong ka Jylla ba kine ki seng ba la ïalam ïa ka Sorkar MDA-II ha Meghalaya kin shun thlong mluh thlong sying bad bishni palat ïa ki nonghikai skul kiba hap hapoh ki Deficit system ha ka state Meghalaya. Naduh ka por jong ka 2nd State Pay Commission ter ter haduh kane ka last 5th State Pay Commission jong ka Meghalaya ka la ju siew tista (regular payment) ïa ka Dearness Allowance (DA) sha baroh ki nonghikai skul deficit. Ki nongtrei Sorkar (Govt. Employees) ki ju ïoh (enjoyed) ïa ka DA tang shu mar ïa pynmih ïa ka hukum Sorkar ne order ka Sorkar katba ki nonghikai skul Deficit pat ki ju ïoh kham hadien, kata, hadien shi bnai ne ar bnai hadien ba la mih ka hukum Sorkar. Kito ki bnai 2, ne 3 bnai ki bym pat ïoh, ka Sorkar ka la ju siew tista beit man ka por ïa ki kum ka Arrear DA kham hadien. Ka Sorkar kam ju pynduh satia ban ai ne siew ïa ka DA katkum ka Order ne hukum Sorkar ba la ju pynkiew DA da ka Sorkar na kawei ka por sha kawei pat.
Phewse! Kumba iuh tdong bsein, mynta kumba shi snem tam eiei, kane ka Sorkar MDA-II hapoh ka jingïalam jong ka NPP, UDP bad kiwei ka la pynsangeh kynsan (ceased to operate/stop) ban siew DA ïa ki nonghikai ha ki skul Deficit. Kumba ka la long mynta, ki nongtrei Sorkar la dep kyntiew ne pynkiew ïa ka DA na ka 43% sha ka 49% bad sa mynta ka sien pat, katkum ka Office Memorandum ka Sorkar kaba 28th Oct’ 2025 ba la soi da u Vijay Kumar Mantri la pynkiew pat sa na ka 49% sha ka 51%. Ka jingpynkiew ïa ka DA ka long shisien manla ka 6 bnai ha ka dor 3% man ka DA lait noh tang ha kane ka sien ba ka Sorkar MDA-II ka la pynkiew tang 2% ym shuh 3% kumba ju ai mynshwa (kata, na ka 49% sha ka 51%).
Haba phai pat sha ki nonghikai skul Deficit, kiba pli ki la shah leh beiñ, shah ñiew beiñ, shah ibeiñ bad shah leh kput ha kane ka Sorkar haduh ban da jem khnap artad jai. Ka Education Dept. lyngba utei ujuh u Officer heh Sorkar ka la pynsangeh shi syndon ïa ka DA ki nonghikai skul Deficit tang haduh ka dor 43%, ka dor ba la pynkiew naduh myn shem snem 2024. Ka DA ba 49% ruh ki la shah pynduh noh ynnai ïakren ne phoh sniew ïa ka DA ba 51% kaba dang shu pynmih order ka Sorkar dang shen ha kine ki khyndiat sngi ba la dep. Balei ka Sorkar MDA-II ka la leh khyllah, leh palat ïa ki nonghikai skul deficit haduh katne katne? Na kaei ka daw ba ka la shu pynduh DA bym hok khlem kano-kano ka daw ne nongrim ba biang? Balei ka la leh beiñ (tortured) bad leh kput beiñ ïa ki nonghikai skul Deficit haduh katne-katne? Imat kane ka Sorkar ka la bishni bad shun shaba palat ïa ki nonghikai skul deficit naduh mynshem snem haduh ba ka mut wat ban pynhiar kyrdan syndon ïa ki na ka kyrdan Sanctioned post (deficit system) sha ka Non sanctioned post (contract system) ha ka dur jong ka Meghalaya Education Grant ne MEG kumba la pynpaw shynna da kane ka Sorkar ba mynta.
Hynrei, kaba kham itynnad pat mynta ka long ba, kane ka Sorkar ym tang ba kam shaniah ne ka shun ïa ki nonghikai deficit hynrei ka la sdang sa ban duh jingshaniah wat ïa la ki nongtrei lajong namar na ka dor jong ka DA ba la ju pynkiew 3% man ka por, mynta pat ka la ai bad pynhiar (reduced) sa tang 2%, kata, na ka 46% sha 49% katba na ka 49% pat sha ka 51% (katkum katei ka OM kaba 28th Oct’ 2025). Ka jingkiew ka la long sa tang 2% ym shuh 3%. Ka Sorkar ka la sdang ban pynduna noh 1% mynta ka sien.
Kane ka jingsdang pynduna ka Sorkar ïa ka dor ka DA kan ktah matïong shi katdei eh ïa ki nongtrei Sorkar (Govt. servants). Imat, ka Sorkar kam don jingshaniah shuh ïa ki nongtrei lajong mynta ka sien. Lane, imat ki nongtrei jong ka kim trei smat ne trei hok ne leh sting ïa ka kam kumba ki ju trei mynshwa. Imat, ka rukom trei jong ki kam i ïadei ne kam i ïahap shuh bad kito ki por mynshwa. Na kata ka daw, ka bainong (reward) ba ki nongtrei Sorkar ki la ïoh, la pynduna noh ïa ki kha ma kha shi percent shwa mynta ka sien. Lada dang ïai bteng biang kane ka jinglong bym shaniah ka Sorkar ïa ki, kan sa poi ka por ba, sa ha kawei ka sien pat kin sa pynkiew sa tang 1% syndon bad 0% ter ter. Kata, na ka 51% mynta kin sa ai pat sa tang 52% eiei ha kawei ka sien lada ki ïa suk ïa hun kumne kumba long mynta. Hato! Ki nongtrei Sorkar ki pyrkhat ne em ba ki shah pynhiar kyrdan (degraded) lem kumba la leh ïa ki nonghikai deficit. Hato! Ki nongtrei Sorkar kin shu ïa hun shu ïasuk ne kmen toh hoh ne kmen shong shit tang ba ïoh ne kiew ka pisa DA khlem da pyrkhat bha ïa ka burom ka ijot, ka jingktah ne ka jingshngaiñ jong ka lawei jong ka kam ba ki trei (future security of services)? Hap ïa pyrkhat bha ruh ïa kum kine ki buit sianti, ki buit tuh bad buit rieh ïoh ki kylla long pynban ki jingriam ba la thmu khnang ka Sorkar (Govt. pre-planned trap) ba la thaw buit lypa (pre-planned) da kita ki ‘riewstad bad ‘riew shemphang jong kane ka Sorkar lyngba kita ki Expert ne Consultancy ba la thung khnang ka Sorkar ban pynjah burom (undermined) pynban ïa ki tnat bapher-bapher jong ka Sorkar Meghalaya.
